รศ.ดร.อานนท์ ศักดิ์วรวิชญ์
สาขาวิชาวิทยาการประกันภัยและการบริหารความเสี่ยง
สาขาวิชาปัญญาและการวิเคราะห์ธุรกิจ
สาขาวิชาสถิติศาสตร์
คณะสถิติประยุกต์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์
เมื่อเอ่ยถึงประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับจักรวรรดิรัสเซียในสมัยรัชกาลที่ 5 ภาพจำของคนไทยส่วนใหญ่มักพุ่งตรงไปยังพระบรมฉายาลักษณ์คู่ระหว่างพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับจักรพรรดินิโคลัสที่ 2 ณ พระราชอุทยานในพระราชวังปีเตอร์ฮอฟ ในปี ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440) ในพระราชอิริยาบถทรงสบายระหว่างสมาชิกในราชวงศ์โรมานอฟและราชวงศ์จักรีประดุจพระประยูรญาติอันสนิทชิดเชื้อยิ่งอันเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ช่วยให้สยามประคองเอกราชผ่านพ้นมรสุมจักรวรรดินิยมตะวันตกมาได้
ดังที่ปรากฏหลักฐานชั้นต้นในพระราชโทรเลขจากกรุงเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการ เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศ โปรดอ่านได้จากบทความ พระปิยมหาราชทรงเจรจาอย่างไรกับพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองทำให้ไทยรักษาเอกราชเอาไว้ได้ : พระราชโทรเลขจาก St. Petersburg ถึงมือขวาคู่พระทัย https://mgronline.com/daily/detail/9690000037759
ทว่าเบื้องหลังความสำเร็จครั้งประวัติศาสตร์นั้น มี “หมากตัวสำคัญ” ที่ถูกวางไว้อย่างแยบคายล่วงหน้าถึง 6 ปี และมี “นักการทูตนอกสายตา” สองพระองค์ผู้ทรงปฏิบัติภารกิจระดับชาติได้อย่างเหนือความคาดหมาย หนึ่งคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ผู้ทรงถูกจดจำในฐานะ “พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย” และเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย แต่กลับทรงซ่อนบทบาทนักการทูตชั้นอ๋องไว้เบื้องหลัง และอีกหนึ่งคือ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผู้ทรงสานต่อและปิดฉากบทบันทึกแห่งความกตัญญูกตเวทีข้ามศตวรรษได้อย่างสมพระเกียรติสูงสุด
กรอบวิเคราะห์ทางทฤษฎี: สมการสามเส้าและ “ทฤษฎีสมดุลของไฮเดอร์” (Heider’s Balance Theory)
หากพิจารณาบริบทภูมิรัฐศาสตร์ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ผ่านเลนส์ของ ทฤษฎีสมดุล (Balance Theory) ของฟริตซ์ ไฮเดอร์ (Fritz Heider) นักจิตวิทยาสังคมผู้วางรากฐานแนวคิดเรื่องความสอดคล้องทางความคิดและความสัมพันธ์ระหว่างตัวแสดง (P–O–X Triad) จะเห็นได้ชัดว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอ่านสมการอำนาจของมหาอำนาจยุโรปได้อย่างทะลุปรุโปร่ง
ตามหลักการของไฮเดอร์ ระบบความสัมพันธ์แบบสามเส้าจะเกิด ภาวะสมดุล (Balanced State) เมื่อผลคูณของเครื่องหมายความสัมพันธ์เป็นบวก (+) กล่าวคือ "ศัตรูของศัตรู คือมิตร" หรือ "มิตรของศัตรูที่เรามุ่งผูกมิตร ย่อมเกิดแรงยับยั้งชั่งใจ" เมื่อนำมาถอดรหัสความสัมพันธ์ระหว่าง สยาม กับมหาอำนาจยุโรปในยุคนั้น จะพบพลวัตทางยุทธศาสตร์ที่สำคัญ 2 ระยะ ดังที่สะท้อนผ่านแผนภาพประกอบการวิเคราะห์ต่อไปนี้

1. การสร้างดุลยภาพเพื่อคานอำนาจ (สมการสยาม – อังกฤษ – รัสเซีย และเกม 4 ฝ่าย)
ในห้วงเวลานั้น อังกฤษกำลังคุกคามสยาม (-) ขณะเดียวกันอังกฤษและรัสเซียเป็นคู่ปรปักษ์ทางภูมิรัฐศาสตร์อย่างรุนแรงจากสงครามไครเมียและการแย่งชิงอิทธิพลในเอเชียกลาง (-) ดังนั้น หากสยามสามารถสร้างความสัมพันธ์เชิงบวกกับรัสเซียได้ (+) สมการสามเส้านี้จะเข้าสู่ภาวะสมดุลทันที (-) * (-) *(+) = (+) ทำให้รัสเซียกลายเป็นตัวถ่วงดุลธรรมชาติที่คอยคานอำนาจอังกฤษ และเปลี่ยนกระดานอำนาจให้กลายเป็นเกม 4 ฝ่ายที่อังกฤษและฝรั่งเศสไม่อาจกดขี่สยามได้ตามอำเภอใจ
2. การใช้ “ภาวะไม่สมดุล” บีบให้รัสเซียเป็นตัวกลางไกล่เกลี่ย (สมการสยาม – ฝรั่งเศส – รัสเซีย)
เมื่อเกิดวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) ฝรั่งเศสและสยามตกอยู่ในความขัดแย้งอย่างรุนแรง (-) ทว่าในเวลาเดียวกัน รัสเซียกับฝรั่งเศสกำลังเป็นพันธมิตรใกล้ชิดกัน (Franco-Russian Alliance) (+) และรัสเซียก็มีความสัมพันธ์อันดีกับสยาม (+) โครงสร้างความสัมพันธ์สามเส้านี้จึงตกอยู่ใน ภาวะไม่สมดุลทางโครงสร้าง (Imbalanced State) (-) * (+) * (+) = (-)

ตามทฤษฎีของไฮเดอร์ เมื่อระบบเกิดภาวะไม่สมดุล ตัวแสดงที่เป็นจุดเชื่อมตรงกลางอย่าง รัสเซีย ย่อมเกิดแรงกดดันทางโครงสร้างให้ต้องขยับตัวเข้ามาทำหน้าที่ “ไกล่เกลี่ย” (Mediation) และ “ปรับดุลยภาพ” (To Balance) ดังที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชี้ให้เห็นอย่างเฉียบคมว่า หากฝรั่งเศสยังบีบคั้นสยามต่อไป ย่อมไม่เกิดประโยชน์แก่ฝรั่งเศสเลย เพราะจะผลักให้สยามหันไปพึ่งพิงอังกฤษซึ่งเป็นศัตรูของทั้งฝรั่งเศสและรัสเซีย ด้วยเหตุนี้ รัสเซียจึงจำต้องออกแรงกดดันให้ฝรั่งเศสและสยามประนีประนอมกัน เพื่อรักษาดุลยภาพของพันธมิตรตนเองไว้
ปริศนาทางประวัติศาสตร์ เหตุใดต้องเป็นกรมพระยาดำรงราชานุภาพ มิใช่ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการ?
โอกาสทองในการเปิดสมการมิตรภาพสยาม–รัสเซียมาถึงในต้นปี พ.ศ. 2434 (ร.ศ. 109) ก่อนเกิดวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ประมาณ 2–3 ปี เมื่อมกุฎราชกุมารซาเรวิชแห่งรัสเซีย (ต่อมาคือจักรพรรดินิโคลัสที่ 2) เสด็จประพาสเอเชียตามหมายกำหนดการที่พระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 3 พระราชบิดาทรงวางไว้ (บันทึกในหนังสือ Travels in the East ของเจ้าชายอ็อกตัมสกี้) โดยเส้นทางเดินเรือจะล่องจากทะเลอะซอฟ ออกทะเลดำ ผ่านช่องแคบบอสฟอรัส คลองสุเอซ อิหร่าน อินเดีย สิงคโปร์ แล้วมุ่งตรงไปยังเวียดนาม จีน ญี่ปุ่น และวลาดีวอส ต็อก เพื่อเสด็จกลับทางรถไฟสายทรานส์ไซบีเรีย โดยไม่มีกำหนดการเสด็จแวะสยามแต่อย่างใด
เมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชประสงค์จะกราบบังคมทูลเชิญมกุฎราชกุมารซาเรวิชเสด็จเยือนสยาม คำถามเชิงวิเคราะห์ทางประวัติศาสตร์ที่ชวนขบคิดอย่างยิ่งคือ ในเมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงมี “พระหัตถ์ซ้ายพระหัตถ์ขวา” คู่พระทัย (ดังภาพถ่ายคู่ของสองเสนาบดีในงานวัดเบญจมบพิตร) เหตุใดจึงไม่ทรงส่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการ เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศโดยตรงไปปฏิบัติภารกิจนี้ แต่กลับทรงเลือกสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งขณะนั้นทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงธรรมการ?
คำตอบอยู่ที่ชั้นเชิงการทูตระดับปรมาจารย์ 3 ประการ ได้แก่
1. ยุทธศาสตร์ “ลับ ลวง พราง” และการสร้างความคลุมเครือเชิงเจตนา (Plausible Deniability)
หน่วยข่าวกรองของอังกฤษอ่านเกมสมการสามเส้าของสยามออกและหวาดระแวงอย่างหนัก อังกฤษจึงเปิดปฏิบัติการสงครามข่าวสาร (Information Warfare) ปล่อยข่าวลือไปทั่วโลกว่า “พระนครกำลังเกิดโรคห่า (อหิวาตกโรค) ระบาดอย่างหนัก” เพื่อสกัดกั้นไม่ให้มกุฎราชกุมารรัสเซียเสด็จเข้าสยาม หากรัชกาลที่ 5 ทรงส่งเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศออกหน้าอย่างเอิกเกริก ย่อมเท่ากับประกาศเจตนาทางการเมืองอย่างเปิดเผย และเปิดช่องให้อังกฤษกับฝรั่งเศสเข้าแทรกแซงทันที การเลือกใช้เสนาบดีกระทรวงธรรมการผู้ดูแลเรื่องครู นักเรียน และการศาสนา จึงเป็นการลดระดับความระแวดระวัง (De-escalation) และอำพรางเจตนาได้อย่างแนบเนียนที่สุด
2. คุณสมบัติส่วนพระองค์และ “สายเลือดนักการทูต”
แม้ไม่ได้ทรงคุมงานด้านการต่างประเทศโดยตรง แต่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเป็นหนึ่งในศิษย์เอกของครูจอร์จ แพตเตอร์สัน (George Patterson) เช่นเดียวกับรัชกาลที่ 5 และสมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ วโรปการ พระองค์ทรงเชี่ยวชาญภาษาอังกฤษอย่างยอดเยี่ยม มีพระปรีชาสามารถในการเจรจาที่นุ่มนวล ลุ่มลึก และได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยสูงสุดในฐานะ “พระหัตถ์” คู่พระทัย
3. การทำลายสงครามข่าวสารและปลุก “ขัตติยมานะ” ของรัสเซีย
เมื่อสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ เสด็จนำคณะผู้แทนสยามไปปรากฏพระองค์อย่างสง่างามที่สิงคโปร์ล่วงหน้าหลายวัน (ระหว่างวันที่ 19 กุมภาพันธ์ – 2 มีนาคม ร.ศ. 109) เพื่อเข้าพบกงสุลรัสเซีย (ม. ไววอดเซฟฟ) และแอดมิราล นาซีมอฟฟ แม่ทัพเรือรบรัสเซียในมหาสมุทรแปซิฟิก พร้อมอัญเชิญพระราชหัตถเลขาขึ้นถวายบนเรือพระที่นั่ง ภาพลักษณ์อันสง่างามและสมบูรณ์พร้อมของคณะผู้แทนสยามได้หักล้างข่าวลือเรื่องอหิวาตกโรคลงอย่างราบคาบ หนำซ้ำเมื่อราชสำนักรัสเซียทราบว่าอังกฤษ—ศัตรูเก่าจากสงครามไครเมีย—จงใจปล่อยข่าวเท็จเพื่อขัดขวาง ยิ่งกระตุ้น “ขัตติยมานะ” ของมกุฎราชกุมารซาเรวิชให้ทรงตัดสินพระทัยเปลี่ยนเส้นทางเดินเรือ อ้อมแหลมญวนเข้ามาในอ่าวไทยเพื่อเสด็จเยือนสยามเป็นเวลาถึง 5 วัน
จาก “การทูตด้วยช้าง” สู่สัญญาณเตือน ณ แหลมไครเมีย
การเสด็จเยือนสยามระหว่างวันที่ 20–24 มีนาคม ร.ศ. 109 คือการเปลี่ยนความสัมพันธ์เชิงผลประโยชน์ให้กลายเป็น สายสัมพันธ์ส่วนพระองค์ (Personal Diplomacy) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดรับเสด็จอย่างสมพระเกียรติสูงสุด ณ พระราชวังบางปะอินและพระนคร จนเกิดสำนวนชาววังว่า “ใหญ่โตราวกับซาเรวิช”
ไฮไลต์สำคัญคือเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ “การทูตด้วยช้าง” ณ เพนียดคล้องช้าง จังหวัดพระนครศรี อยุธยา เมื่อลูกช้างพลายตัวน้อยถูกคล้องและร้องหาแม่ มกุฎราชกุมารซาเรวิชทรงพระกรุณาถอดพระธำมรงค์จากพระหัตถ์พระราชทานแก่ควาญช้างเพื่อขอไถ่ชีวิตลูกช้างให้กลับคืนสู่อ้อมอกแม่ พร้อมทั้งทรงติดพระทัยในความงดงามของสยามจนขอเสด็จทอดพระเนตรการคล้องช้างเพิ่มอีกวันนอกหมายกำหนดการโดยไม่ทรงถือสาเรื่องพิธีการยิงสลุต เพราะจัดเตรียมยิงสลุตระหว่างทางเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคจากพระที่นั่งวโรภาสพิมาน พระราชวังบางปะอินไปยังเพนียดคล้องช้องในวันที่สองไม่ทันเสียแล้ว
สายสัมพันธ์นี้ถูกตอกย้ำให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้นในปีต่อมา (กรกฎาคม พ.ศ. 2434 / ร.ศ. 110) เมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จเป็นราชทูตพิเศษไปเยือนตอบ (Reciprocal Visit) ณ พระราชวังลิวาเดีย (Livadia Palace) บนแหลมไครเมีย เพื่อเข้าเฝ้าฯ พระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 3 ในช่วงแปรพระราชฐานฤดูร้อน
ในทางภูมิรัฐศาสตร์ การที่ทูตพิเศษของสยามไปปรากฏตัวบนแหลมไครเมีย—สมรภูมิประวัติศาสตร์ที่รัสเซียและอังกฤษเคยรบพุ่งกันเพื่อแย่งชิงทางออกสู่ทะเลน้ำอุ่น—ถือเป็นการส่งสัญญาณเชิงสัญลักษณ์ (Strategic Signaling) อันทรงพลังไปยังมหาอำนาจตะวันตกว่า สยามมีจักรวรรดิรัสเซียเป็นมหามิตรอย่างเปิดเผย และผลลัพธ์ของหมากตานี้ก็ผลิดอกออกผลอย่างงดงามในอีก 6 ปีต่อมา เมื่อรัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1 ในปี ร.ศ. 116 พระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 ทรงจารึกข้อความไว้ด้านหลังพระบรมฉายาลักษณ์คู่ ณ พระราชวังปีเตอร์ฮอฟ ยกย่องพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในฐานะ “มิตรสหายที่แท้จริง” พร้อมทรงยื่นพระหัตถ์เข้าช่วยเจรจากดดันรัฐบาลฝรั่งเศสให้คลี่คลายวิกฤตการณ์หลังเหตุการณ์ ร.ศ. 112 จนสมการสมดุลของไฮเดอร์ทำงานอย่างสมบูรณ์และช่วยให้สยามรักษาเอกราชไว้ได้
บทส่งท้ายข้ามศตวรรษ: “สมเด็จพระพันปีหลวง” กับภารกิจทูตพิเศษแห่งความกตัญญู
กาลเวลาล่วงเลยผ่านไปกว่าหนึ่งศตวรรษ โลกเปลี่ยนโฉมหน้า จักรวรรดิรัสเซียล่มสลายลงด้วยการปฏิวัติบอลเชวิค ราชวงศ์โรมานอฟสิ้นสุดลงอย่างน่าเศร้าสลด และรัสเซียเปลี่ยนผ่านสู่การปกครองในระบอบคอมมิวนิสต์และสหพันธรัฐในปัจจุบัน ทว่าสายใยแห่งความกตัญญูในราชสำนักไทยไม่เคยเลือนหายไปตามกาลเวลา
เรื่องราวเบื้องหลังอันน่าประทับใจนี้ ผู้เขียนได้รับทราบผ่าน ประวัติศาสตร์บอกเล่า (Oral History) ในคราวที่ได้เข้าพบและสนทนาแลกเปลี่ยนกับ ท่านเอกอัครราชทูตรัสเซียประจำประเทศไทย ณ สถานเอกอัครราชทูตสหพันธรัฐรัสเซีย ถนนทรัพย์ ซึ่งท่านได้กรุณาเล่าด้วยความชื่นชมและซาบซึ้งใจอย่างยิ่งถึงความทรงจำในคราวที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยือนรัสเซียอย่างเป็นทางการ เพื่อตามรอยพระยุคลบาทพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (สมเด็จพระปัยกา) และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ณ เวลานั้น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร)
ในคราวนั้น สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถในฐานะ “นักการทูตชั้นเยี่ยม” สมดังที่ทรงเจริญพระชนมพรรษามาในครอบครัวของนักการทูต (ทรงเป็นพระธิดาในพลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ หรือหม่อมเจ้านักขัตรมงคล กิติยากร อดีตเอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงลอนดอนและกรุงปารีส)
ท่านเอกอัครราชทูตเล่าว่า แม้ในหมายกำหนดการอย่างเป็นทางการของรัฐบาลรัสเซียในยุคปัจจุบัน จะไม่มีรายการเสด็จไปสักการะพระบรมศพของอดีตจักรพรรดิแห่งราชวงศ์โรมานอฟ แต่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงมีพระราชประสงค์อันแน่วแน่ นอกหมายกำหนดการ ที่จะเสด็จไปกราบถวายบังคมพระบรมศพพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 ณ นครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ด้วยทรงระลึกอยู่เสมอว่า พระมหากษัตริย์รัสเซียพระองค์นี้คือผู้มีพระมหากรุณาธิคุณอันใหญ่หลวงต่อแผ่นดินไทยในการช่วยรักษาเอกราชของชาติเอาไว้ ทรงทำหน้าที่เสมือนผู้แทนของพระปิยมหาราชและปวงชนชาวไทยในการกล่าวคำขอบพระทัยข้ามกาลเวลา
สิ่งที่สร้างความตื่นตะลึงและซาบซึ้งใจแก่รัฐบาลและชาวรัสเซียอย่างที่สุด มิใช่เพียงพระอิริยาบถอันสงบนิ่งและสมพระเกียรติสูงสุดในขณะที่ทรงอธิษฐานอยู่หน้าพระบรมศพเป็นเวลาหลายนาทีเท่านั้น แต่คือ “พวงมาลา” ที่ทรงเตรียมการล่วงหน้าจากประเทศไทย โดยโปรดเกล้าฯ ให้ช่างฝีมือของ มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ประดิษฐ์พวงมาลาขึ้นอย่างวิจิตรบรรจงจาก ทองเหลืองและปีกแมลงทับ อันเป็นงานหัตถศิลป์ชั้นสูงของไทยที่งดงามดุจอัญมณีและมีความคงทนถาวรนับร้อยปี
ในระหว่างการสนทนา ท่านเอกอัครราชทูตรัสเซียได้กรุณาเปิดภาพถ่ายชิ้นประวัติศาสตร์ให้ผู้เขียนได้ชม พร้อมเล่าด้วยความภาคภูมิใจว่าพวงมาลาปีกแมลงทับชิ้นนั้นได้รับการเก็บรักษาไว้อย่างดีเยี่ยมในพิพิธภัณฑ์ของรัสเซียจนถึงทุกวันนี้ ในมุมมองของชาวรัสเซียยุคปัจจุบัน แม้ประเทศของตนจะผ่านการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองและไม่มีสถาบันพระมหากษัตริย์อีกต่อไป แต่การที่สมเด็จพระราชินีนาถแห่งราชอาณาจักรไทยทรงให้เกียรติสูงสุดและทรงแสดงความกตัญญูต่ออดีตประมุขของรัสเซียอย่างลึกซึ้งเช่นนี้ ถือเป็นการให้เกียรติสูงสุดแก่ประวัติศาสตร์และศักดิ์ศรีของชาติรัสเซีย


เรื่องราวจากสิงคโปร์ แหลมไครเมีย สู่เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก จึงมิใช่เพียงบันทึกเหตุการณ์ในหน้าประวัติศาสตร์ แต่คือบทพิสูจน์ถึงอัจฉริยภาพทางการทูตของสยามที่ผสานทั้ง “ปัญญาเชิงยุทธศาสตร์” ของพระมหากษัตริย์ “ชั้นเชิงการทูตนอกตำรา” ของราชทูตพิเศษอย่างสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และ “หัวใจแห่งความกตัญญู” ของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งทำให้มิตรภาพระหว่างไทยและรัสเซียยังคงงดงามและทรงพลังเหนือกาลเวลาตราบจนทุกวันนี้
สาขาวิชาวิทยาการประกันภัยและการบริหารความเสี่ยง
สาขาวิชาปัญญาและการวิเคราะห์ธุรกิจ
สาขาวิชาสถิติศาสตร์
คณะสถิติประยุกต์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์
เมื่อเอ่ยถึงประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างสยามกับจักรวรรดิรัสเซียในสมัยรัชกาลที่ 5 ภาพจำของคนไทยส่วนใหญ่มักพุ่งตรงไปยังพระบรมฉายาลักษณ์คู่ระหว่างพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กับจักรพรรดินิโคลัสที่ 2 ณ พระราชอุทยานในพระราชวังปีเตอร์ฮอฟ ในปี ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440) ในพระราชอิริยาบถทรงสบายระหว่างสมาชิกในราชวงศ์โรมานอฟและราชวงศ์จักรีประดุจพระประยูรญาติอันสนิทชิดเชื้อยิ่งอันเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ช่วยให้สยามประคองเอกราชผ่านพ้นมรสุมจักรวรรดินิยมตะวันตกมาได้
ดังที่ปรากฏหลักฐานชั้นต้นในพระราชโทรเลขจากกรุงเซนต์ปีเตอร์สเบิร์กถึงสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการ เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศ โปรดอ่านได้จากบทความ พระปิยมหาราชทรงเจรจาอย่างไรกับพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองทำให้ไทยรักษาเอกราชเอาไว้ได้ : พระราชโทรเลขจาก St. Petersburg ถึงมือขวาคู่พระทัย https://mgronline.com/daily/detail/9690000037759
ทว่าเบื้องหลังความสำเร็จครั้งประวัติศาสตร์นั้น มี “หมากตัวสำคัญ” ที่ถูกวางไว้อย่างแยบคายล่วงหน้าถึง 6 ปี และมี “นักการทูตนอกสายตา” สองพระองค์ผู้ทรงปฏิบัติภารกิจระดับชาติได้อย่างเหนือความคาดหมาย หนึ่งคือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ผู้ทรงถูกจดจำในฐานะ “พระบิดาแห่งประวัติศาสตร์ไทย” และเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย แต่กลับทรงซ่อนบทบาทนักการทูตชั้นอ๋องไว้เบื้องหลัง และอีกหนึ่งคือ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผู้ทรงสานต่อและปิดฉากบทบันทึกแห่งความกตัญญูกตเวทีข้ามศตวรรษได้อย่างสมพระเกียรติสูงสุด
กรอบวิเคราะห์ทางทฤษฎี: สมการสามเส้าและ “ทฤษฎีสมดุลของไฮเดอร์” (Heider’s Balance Theory)
หากพิจารณาบริบทภูมิรัฐศาสตร์ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ผ่านเลนส์ของ ทฤษฎีสมดุล (Balance Theory) ของฟริตซ์ ไฮเดอร์ (Fritz Heider) นักจิตวิทยาสังคมผู้วางรากฐานแนวคิดเรื่องความสอดคล้องทางความคิดและความสัมพันธ์ระหว่างตัวแสดง (P–O–X Triad) จะเห็นได้ชัดว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงอ่านสมการอำนาจของมหาอำนาจยุโรปได้อย่างทะลุปรุโปร่ง
ตามหลักการของไฮเดอร์ ระบบความสัมพันธ์แบบสามเส้าจะเกิด ภาวะสมดุล (Balanced State) เมื่อผลคูณของเครื่องหมายความสัมพันธ์เป็นบวก (+) กล่าวคือ "ศัตรูของศัตรู คือมิตร" หรือ "มิตรของศัตรูที่เรามุ่งผูกมิตร ย่อมเกิดแรงยับยั้งชั่งใจ" เมื่อนำมาถอดรหัสความสัมพันธ์ระหว่าง สยาม กับมหาอำนาจยุโรปในยุคนั้น จะพบพลวัตทางยุทธศาสตร์ที่สำคัญ 2 ระยะ ดังที่สะท้อนผ่านแผนภาพประกอบการวิเคราะห์ต่อไปนี้
1. การสร้างดุลยภาพเพื่อคานอำนาจ (สมการสยาม – อังกฤษ – รัสเซีย และเกม 4 ฝ่าย)
ในห้วงเวลานั้น อังกฤษกำลังคุกคามสยาม (-) ขณะเดียวกันอังกฤษและรัสเซียเป็นคู่ปรปักษ์ทางภูมิรัฐศาสตร์อย่างรุนแรงจากสงครามไครเมียและการแย่งชิงอิทธิพลในเอเชียกลาง (-) ดังนั้น หากสยามสามารถสร้างความสัมพันธ์เชิงบวกกับรัสเซียได้ (+) สมการสามเส้านี้จะเข้าสู่ภาวะสมดุลทันที (-) * (-) *(+) = (+) ทำให้รัสเซียกลายเป็นตัวถ่วงดุลธรรมชาติที่คอยคานอำนาจอังกฤษ และเปลี่ยนกระดานอำนาจให้กลายเป็นเกม 4 ฝ่ายที่อังกฤษและฝรั่งเศสไม่อาจกดขี่สยามได้ตามอำเภอใจ
2. การใช้ “ภาวะไม่สมดุล” บีบให้รัสเซียเป็นตัวกลางไกล่เกลี่ย (สมการสยาม – ฝรั่งเศส – รัสเซีย)
เมื่อเกิดวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) ฝรั่งเศสและสยามตกอยู่ในความขัดแย้งอย่างรุนแรง (-) ทว่าในเวลาเดียวกัน รัสเซียกับฝรั่งเศสกำลังเป็นพันธมิตรใกล้ชิดกัน (Franco-Russian Alliance) (+) และรัสเซียก็มีความสัมพันธ์อันดีกับสยาม (+) โครงสร้างความสัมพันธ์สามเส้านี้จึงตกอยู่ใน ภาวะไม่สมดุลทางโครงสร้าง (Imbalanced State) (-) * (+) * (+) = (-)
ตามทฤษฎีของไฮเดอร์ เมื่อระบบเกิดภาวะไม่สมดุล ตัวแสดงที่เป็นจุดเชื่อมตรงกลางอย่าง รัสเซีย ย่อมเกิดแรงกดดันทางโครงสร้างให้ต้องขยับตัวเข้ามาทำหน้าที่ “ไกล่เกลี่ย” (Mediation) และ “ปรับดุลยภาพ” (To Balance) ดังที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงชี้ให้เห็นอย่างเฉียบคมว่า หากฝรั่งเศสยังบีบคั้นสยามต่อไป ย่อมไม่เกิดประโยชน์แก่ฝรั่งเศสเลย เพราะจะผลักให้สยามหันไปพึ่งพิงอังกฤษซึ่งเป็นศัตรูของทั้งฝรั่งเศสและรัสเซีย ด้วยเหตุนี้ รัสเซียจึงจำต้องออกแรงกดดันให้ฝรั่งเศสและสยามประนีประนอมกัน เพื่อรักษาดุลยภาพของพันธมิตรตนเองไว้
ปริศนาทางประวัติศาสตร์ เหตุใดต้องเป็นกรมพระยาดำรงราชานุภาพ มิใช่ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการ?
โอกาสทองในการเปิดสมการมิตรภาพสยาม–รัสเซียมาถึงในต้นปี พ.ศ. 2434 (ร.ศ. 109) ก่อนเกิดวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 ประมาณ 2–3 ปี เมื่อมกุฎราชกุมารซาเรวิชแห่งรัสเซีย (ต่อมาคือจักรพรรดินิโคลัสที่ 2) เสด็จประพาสเอเชียตามหมายกำหนดการที่พระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 3 พระราชบิดาทรงวางไว้ (บันทึกในหนังสือ Travels in the East ของเจ้าชายอ็อกตัมสกี้) โดยเส้นทางเดินเรือจะล่องจากทะเลอะซอฟ ออกทะเลดำ ผ่านช่องแคบบอสฟอรัส คลองสุเอซ อิหร่าน อินเดีย สิงคโปร์ แล้วมุ่งตรงไปยังเวียดนาม จีน ญี่ปุ่น และวลาดีวอส ต็อก เพื่อเสด็จกลับทางรถไฟสายทรานส์ไซบีเรีย โดยไม่มีกำหนดการเสด็จแวะสยามแต่อย่างใด
เมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชประสงค์จะกราบบังคมทูลเชิญมกุฎราชกุมารซาเรวิชเสด็จเยือนสยาม คำถามเชิงวิเคราะห์ทางประวัติศาสตร์ที่ชวนขบคิดอย่างยิ่งคือ ในเมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงมี “พระหัตถ์ซ้ายพระหัตถ์ขวา” คู่พระทัย (ดังภาพถ่ายคู่ของสองเสนาบดีในงานวัดเบญจมบพิตร) เหตุใดจึงไม่ทรงส่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทววงศ์วโรปการ เสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศโดยตรงไปปฏิบัติภารกิจนี้ แต่กลับทรงเลือกสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งขณะนั้นทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงธรรมการ?
คำตอบอยู่ที่ชั้นเชิงการทูตระดับปรมาจารย์ 3 ประการ ได้แก่
1. ยุทธศาสตร์ “ลับ ลวง พราง” และการสร้างความคลุมเครือเชิงเจตนา (Plausible Deniability)
หน่วยข่าวกรองของอังกฤษอ่านเกมสมการสามเส้าของสยามออกและหวาดระแวงอย่างหนัก อังกฤษจึงเปิดปฏิบัติการสงครามข่าวสาร (Information Warfare) ปล่อยข่าวลือไปทั่วโลกว่า “พระนครกำลังเกิดโรคห่า (อหิวาตกโรค) ระบาดอย่างหนัก” เพื่อสกัดกั้นไม่ให้มกุฎราชกุมารรัสเซียเสด็จเข้าสยาม หากรัชกาลที่ 5 ทรงส่งเสนาบดีกระทรวงการต่างประเทศออกหน้าอย่างเอิกเกริก ย่อมเท่ากับประกาศเจตนาทางการเมืองอย่างเปิดเผย และเปิดช่องให้อังกฤษกับฝรั่งเศสเข้าแทรกแซงทันที การเลือกใช้เสนาบดีกระทรวงธรรมการผู้ดูแลเรื่องครู นักเรียน และการศาสนา จึงเป็นการลดระดับความระแวดระวัง (De-escalation) และอำพรางเจตนาได้อย่างแนบเนียนที่สุด
2. คุณสมบัติส่วนพระองค์และ “สายเลือดนักการทูต”
แม้ไม่ได้ทรงคุมงานด้านการต่างประเทศโดยตรง แต่สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเป็นหนึ่งในศิษย์เอกของครูจอร์จ แพตเตอร์สัน (George Patterson) เช่นเดียวกับรัชกาลที่ 5 และสมเด็จกรมพระยาเทววงศ์ วโรปการ พระองค์ทรงเชี่ยวชาญภาษาอังกฤษอย่างยอดเยี่ยม มีพระปรีชาสามารถในการเจรจาที่นุ่มนวล ลุ่มลึก และได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยสูงสุดในฐานะ “พระหัตถ์” คู่พระทัย
3. การทำลายสงครามข่าวสารและปลุก “ขัตติยมานะ” ของรัสเซีย
เมื่อสมเด็จกรมพระยาดำรงฯ เสด็จนำคณะผู้แทนสยามไปปรากฏพระองค์อย่างสง่างามที่สิงคโปร์ล่วงหน้าหลายวัน (ระหว่างวันที่ 19 กุมภาพันธ์ – 2 มีนาคม ร.ศ. 109) เพื่อเข้าพบกงสุลรัสเซีย (ม. ไววอดเซฟฟ) และแอดมิราล นาซีมอฟฟ แม่ทัพเรือรบรัสเซียในมหาสมุทรแปซิฟิก พร้อมอัญเชิญพระราชหัตถเลขาขึ้นถวายบนเรือพระที่นั่ง ภาพลักษณ์อันสง่างามและสมบูรณ์พร้อมของคณะผู้แทนสยามได้หักล้างข่าวลือเรื่องอหิวาตกโรคลงอย่างราบคาบ หนำซ้ำเมื่อราชสำนักรัสเซียทราบว่าอังกฤษ—ศัตรูเก่าจากสงครามไครเมีย—จงใจปล่อยข่าวเท็จเพื่อขัดขวาง ยิ่งกระตุ้น “ขัตติยมานะ” ของมกุฎราชกุมารซาเรวิชให้ทรงตัดสินพระทัยเปลี่ยนเส้นทางเดินเรือ อ้อมแหลมญวนเข้ามาในอ่าวไทยเพื่อเสด็จเยือนสยามเป็นเวลาถึง 5 วัน
จาก “การทูตด้วยช้าง” สู่สัญญาณเตือน ณ แหลมไครเมีย
การเสด็จเยือนสยามระหว่างวันที่ 20–24 มีนาคม ร.ศ. 109 คือการเปลี่ยนความสัมพันธ์เชิงผลประโยชน์ให้กลายเป็น สายสัมพันธ์ส่วนพระองค์ (Personal Diplomacy) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดรับเสด็จอย่างสมพระเกียรติสูงสุด ณ พระราชวังบางปะอินและพระนคร จนเกิดสำนวนชาววังว่า “ใหญ่โตราวกับซาเรวิช”
ไฮไลต์สำคัญคือเหตุการณ์ประวัติศาสตร์ “การทูตด้วยช้าง” ณ เพนียดคล้องช้าง จังหวัดพระนครศรี อยุธยา เมื่อลูกช้างพลายตัวน้อยถูกคล้องและร้องหาแม่ มกุฎราชกุมารซาเรวิชทรงพระกรุณาถอดพระธำมรงค์จากพระหัตถ์พระราชทานแก่ควาญช้างเพื่อขอไถ่ชีวิตลูกช้างให้กลับคืนสู่อ้อมอกแม่ พร้อมทั้งทรงติดพระทัยในความงดงามของสยามจนขอเสด็จทอดพระเนตรการคล้องช้างเพิ่มอีกวันนอกหมายกำหนดการโดยไม่ทรงถือสาเรื่องพิธีการยิงสลุต เพราะจัดเตรียมยิงสลุตระหว่างทางเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคจากพระที่นั่งวโรภาสพิมาน พระราชวังบางปะอินไปยังเพนียดคล้องช้องในวันที่สองไม่ทันเสียแล้ว
สายสัมพันธ์นี้ถูกตอกย้ำให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้นในปีต่อมา (กรกฎาคม พ.ศ. 2434 / ร.ศ. 110) เมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสด็จเป็นราชทูตพิเศษไปเยือนตอบ (Reciprocal Visit) ณ พระราชวังลิวาเดีย (Livadia Palace) บนแหลมไครเมีย เพื่อเข้าเฝ้าฯ พระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่ 3 ในช่วงแปรพระราชฐานฤดูร้อน
ในทางภูมิรัฐศาสตร์ การที่ทูตพิเศษของสยามไปปรากฏตัวบนแหลมไครเมีย—สมรภูมิประวัติศาสตร์ที่รัสเซียและอังกฤษเคยรบพุ่งกันเพื่อแย่งชิงทางออกสู่ทะเลน้ำอุ่น—ถือเป็นการส่งสัญญาณเชิงสัญลักษณ์ (Strategic Signaling) อันทรงพลังไปยังมหาอำนาจตะวันตกว่า สยามมีจักรวรรดิรัสเซียเป็นมหามิตรอย่างเปิดเผย และผลลัพธ์ของหมากตานี้ก็ผลิดอกออกผลอย่างงดงามในอีก 6 ปีต่อมา เมื่อรัชกาลที่ 5 เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1 ในปี ร.ศ. 116 พระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 ทรงจารึกข้อความไว้ด้านหลังพระบรมฉายาลักษณ์คู่ ณ พระราชวังปีเตอร์ฮอฟ ยกย่องพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในฐานะ “มิตรสหายที่แท้จริง” พร้อมทรงยื่นพระหัตถ์เข้าช่วยเจรจากดดันรัฐบาลฝรั่งเศสให้คลี่คลายวิกฤตการณ์หลังเหตุการณ์ ร.ศ. 112 จนสมการสมดุลของไฮเดอร์ทำงานอย่างสมบูรณ์และช่วยให้สยามรักษาเอกราชไว้ได้
บทส่งท้ายข้ามศตวรรษ: “สมเด็จพระพันปีหลวง” กับภารกิจทูตพิเศษแห่งความกตัญญู
กาลเวลาล่วงเลยผ่านไปกว่าหนึ่งศตวรรษ โลกเปลี่ยนโฉมหน้า จักรวรรดิรัสเซียล่มสลายลงด้วยการปฏิวัติบอลเชวิค ราชวงศ์โรมานอฟสิ้นสุดลงอย่างน่าเศร้าสลด และรัสเซียเปลี่ยนผ่านสู่การปกครองในระบอบคอมมิวนิสต์และสหพันธรัฐในปัจจุบัน ทว่าสายใยแห่งความกตัญญูในราชสำนักไทยไม่เคยเลือนหายไปตามกาลเวลา
เรื่องราวเบื้องหลังอันน่าประทับใจนี้ ผู้เขียนได้รับทราบผ่าน ประวัติศาสตร์บอกเล่า (Oral History) ในคราวที่ได้เข้าพบและสนทนาแลกเปลี่ยนกับ ท่านเอกอัครราชทูตรัสเซียประจำประเทศไทย ณ สถานเอกอัครราชทูตสหพันธรัฐรัสเซีย ถนนทรัพย์ ซึ่งท่านได้กรุณาเล่าด้วยความชื่นชมและซาบซึ้งใจอย่างยิ่งถึงความทรงจำในคราวที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยือนรัสเซียอย่างเป็นทางการ เพื่อตามรอยพระยุคลบาทพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (สมเด็จพระปัยกา) และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (ณ เวลานั้น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร)
ในคราวนั้น สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถในฐานะ “นักการทูตชั้นเยี่ยม” สมดังที่ทรงเจริญพระชนมพรรษามาในครอบครัวของนักการทูต (ทรงเป็นพระธิดาในพลเอก พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจันทบุรีสุรนาถ หรือหม่อมเจ้านักขัตรมงคล กิติยากร อดีตเอกอัครราชทูตไทยประจำกรุงลอนดอนและกรุงปารีส)
ท่านเอกอัครราชทูตเล่าว่า แม้ในหมายกำหนดการอย่างเป็นทางการของรัฐบาลรัสเซียในยุคปัจจุบัน จะไม่มีรายการเสด็จไปสักการะพระบรมศพของอดีตจักรพรรดิแห่งราชวงศ์โรมานอฟ แต่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงมีพระราชประสงค์อันแน่วแน่ นอกหมายกำหนดการ ที่จะเสด็จไปกราบถวายบังคมพระบรมศพพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 ณ นครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ด้วยทรงระลึกอยู่เสมอว่า พระมหากษัตริย์รัสเซียพระองค์นี้คือผู้มีพระมหากรุณาธิคุณอันใหญ่หลวงต่อแผ่นดินไทยในการช่วยรักษาเอกราชของชาติเอาไว้ ทรงทำหน้าที่เสมือนผู้แทนของพระปิยมหาราชและปวงชนชาวไทยในการกล่าวคำขอบพระทัยข้ามกาลเวลา
สิ่งที่สร้างความตื่นตะลึงและซาบซึ้งใจแก่รัฐบาลและชาวรัสเซียอย่างที่สุด มิใช่เพียงพระอิริยาบถอันสงบนิ่งและสมพระเกียรติสูงสุดในขณะที่ทรงอธิษฐานอยู่หน้าพระบรมศพเป็นเวลาหลายนาทีเท่านั้น แต่คือ “พวงมาลา” ที่ทรงเตรียมการล่วงหน้าจากประเทศไทย โดยโปรดเกล้าฯ ให้ช่างฝีมือของ มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ประดิษฐ์พวงมาลาขึ้นอย่างวิจิตรบรรจงจาก ทองเหลืองและปีกแมลงทับ อันเป็นงานหัตถศิลป์ชั้นสูงของไทยที่งดงามดุจอัญมณีและมีความคงทนถาวรนับร้อยปี
ในระหว่างการสนทนา ท่านเอกอัครราชทูตรัสเซียได้กรุณาเปิดภาพถ่ายชิ้นประวัติศาสตร์ให้ผู้เขียนได้ชม พร้อมเล่าด้วยความภาคภูมิใจว่าพวงมาลาปีกแมลงทับชิ้นนั้นได้รับการเก็บรักษาไว้อย่างดีเยี่ยมในพิพิธภัณฑ์ของรัสเซียจนถึงทุกวันนี้ ในมุมมองของชาวรัสเซียยุคปัจจุบัน แม้ประเทศของตนจะผ่านการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองและไม่มีสถาบันพระมหากษัตริย์อีกต่อไป แต่การที่สมเด็จพระราชินีนาถแห่งราชอาณาจักรไทยทรงให้เกียรติสูงสุดและทรงแสดงความกตัญญูต่ออดีตประมุขของรัสเซียอย่างลึกซึ้งเช่นนี้ ถือเป็นการให้เกียรติสูงสุดแก่ประวัติศาสตร์และศักดิ์ศรีของชาติรัสเซีย
เรื่องราวจากสิงคโปร์ แหลมไครเมีย สู่เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก จึงมิใช่เพียงบันทึกเหตุการณ์ในหน้าประวัติศาสตร์ แต่คือบทพิสูจน์ถึงอัจฉริยภาพทางการทูตของสยามที่ผสานทั้ง “ปัญญาเชิงยุทธศาสตร์” ของพระมหากษัตริย์ “ชั้นเชิงการทูตนอกตำรา” ของราชทูตพิเศษอย่างสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และ “หัวใจแห่งความกตัญญู” ของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งทำให้มิตรภาพระหว่างไทยและรัสเซียยังคงงดงามและทรงพลังเหนือกาลเวลาตราบจนทุกวันนี้


