ในความเป็นไป
วรศักดิ์ มหัทธโนบล
การขยายตัวของคอมปราดอร์
หลังจากที่คอมปราดอร์ได้เกิดขึ้นในวงการค้าต่างประเทศในฐานะปรากฏการณ์ใหม่ในจีนไปแล้ว คอมปราดอร์หลังจาก เป้าเผิง ก็เกิดตามมาจนกลายเป็นอีกอาชีพหนึ่งในประวัติศาสตร์จีนยุคใหม่ และหลังจากสงครามฝิ่นและสนธิสัญญาหนานจิงไปแล้วเช่นกัน ที่การค้าตามท่าเรือตามสนธิสัญญาที่มีอยู่ห้าแห่งในขณะนั้นก็เต็มไปด้วยความคึกคัก
ส่วนคอมปราดอร์หรือใครก็ตามที่เป็นตัวกลางทางการค้าให้กับชาวต่างชาตินั้น ไม่เป็นที่สงสัยเลยว่าจะถูกมองว่าเป็นผู้ทรยศชาติ เพราะถือกันว่าคนเหล่านี้กำลังรับใช้ชาวต่างชาติที่มารุกรานจีน โดยนำเงื่อนไขต่าง ๆ ที่กำหนดโดยชาวต่างชาติมาใช้เชิงบังคับกับจีน และทำไปเพื่อผลประโยชน์ของชาวต่างชาติและตนเอง
และชาวต่างชาติก็จะให้ความช่วยเหลือชาวจีนพวกนี้ เมื่อได้รับความเดือดร้อนจากการที่มาสร้างผลประโยชน์ให้กับชาวต่างชาติ
อย่างเช่นครั้งหนึ่งเจ้าพนักงานได้จับกุมชาวจีนสองคน ในข้อหาขายเสบียงอาหารให้แก่ชาวอังกฤษในขณะที่อังกฤษกำลังทำสงครามกับจีน (ซึ่งเท่ากับช่วยอังกฤษในขณะที่เป็นศัตรูกับจีน) พอกงสุลชาวอังกฤษรู้เข้าก็รีบเข้าไปให้ความช่วยเหลือชาวจีนสองคนนั้นทันที ด้วยการเข้าไปกดดันทางการจีนที่เซี่ยเหมินอันเป็นเมืองที่เกิดเหตุ
ผลคือ เจ้าพนักงานที่เซี่ยเหมินจำต้องปล่อยชาวจีนสองคนนั้นไป หลังจากควบคุมตัวได้เพียงเดือนเดียว
เหตุการณ์ครั้งนั้นถึงกับทำให้กงสุลอังกฤษเขียนรายการว่า “การที่ผลออกมาเช่นนั้นแม้จะล่าช้า และยังห่างไกลจากความน่าพึงพอใจก็ตาม แต่เหตุการณ์นี้ก็เป็นการประกาศยอมรับอย่างชัดแจ้งว่า ข้าพเจ้ามีสิทธิอย่างเต็มเปี่ยมในอันที่จะปกป้องใครก็ตาม ที่ทำงานให้กับอังกฤษ แล้วถูกละเมิดโดยไม่มีเหตุผลอันควร”
การประกาศของกงสุลอังกฤษดังกล่าวในด้านหนึ่งจึงเท่ากับชี้ชัดว่า การที่จีนลงโทษชาวจีนที่สมคบกับชาวต่างชาติผู้รุกรานในเรื่องเศรษฐกิจการค้า ซึ่งไม่ใช่เรื่องผิดกฎหมายแต่อย่างไรนั้น เอาเข้าจริงกลับทำอะไรต่างชาติไม่ได้เลย เมื่อเป็นเช่นนี้คอมปราดอร์หรือชาวจีนที่ไปค้าขายกับต่างชาติจึงทำเช่นนั้นได้ต่อไป
จากเหตุนี้ หลังจากเมืองท่าตามสนธิสัญญาห้าแห่งมีความมั่นคงดีแล้ว คอมปราดอร์จึงได้รับการว่าจ้างจากชาวต่างชาติต่อไป ในขณะเดียวกันก็ทำการซื้อขายสินค้ากับชาวต่างชาติไปพร้อมกันด้วย โดยสรุปคือ เป็นลูกจ้างให้กับชาวต่างชาติก็ได้เงินเดือน ค้าขายกับชาวต่างชาติก็ได้กำไร
เรียกได้ว่า คบกับชาวต่างชาติแล้วคอมปราดอร์ได้ทั้งขึ้นทั้งล่อง
ดังรายงานของชาวญี่ปุ่นคนหนึ่งที่เข้ามาทำธุรกิจในจีนเมื่อศตวรรษที่ 19 เล่าเอาไว้ว่า มีก็แต่คอมปราดอร์เท่านั้น ที่เป็นจุดเริ่มต้นในการที่จะทำการค้ากับชาวต่างชาติในจีน คนพวกนี้มีเงินเดือนที่แน่นอน ต่อมาก็เปิดร้านค้าเป็นของตนเองเพื่อทำหน้าที่ติดต่อธุรกิจกับชาวต่างชาติ
“เมื่อพ่อค้าต่างชาติต้องการซื้อหรือขายสิ่งใด ก็จะมอบความไว้วางใจให้กับเขาทำการเจรจาได้อย่างเต็มที่ โดยเขาสามารถทำสัญญาหรือข้อตกลงที่จำเป็นได้ตามที่เขาเห็นสมควร”
โดยภาพรวมแล้ว คอมปราดอร์คือนักธุรกิจที่อิสระ แต่มีบทบาทสำคัญในการควบคุมทุนต่างชาติ ทั้งยังเป็นผู้รวบรวมสินค้าเกษตรจากชนบทให้กับต่างชาติ พร้อมกันนั้นก็ขายสินค้าต่างชาติให้แก่ชาวจีน โดยเฉพาะในพื้นที่เมืองท่าตามสนธิสัญญาห้าแห่งในขณะนั้น ซึ่งชาวต่างถูกห้ามมิให้ค้าขายโดยตรง จึงได้แต่ว่าจ้างคนกลางช่วยดำเนินการให้ ซึ่งก็คือ คอมปราดอร์
จากจุดดังกล่าว นิยามของคอมปราดอร์ก็เริ่มชัดเจนและมีบทบาทที่แผ่ขยายไปทั่ว ไม่เว้นแม้แต่สินค้าเกษตร หลังจากที่เป้าเผิงเป็นผู้ริเริ่มกรุยทางให้เป็นที่เรียบร้อย
อย่างไรก็ตาม ภายหลังการล่าอาณานิคมที่จีนประสบความสำเร็จแล้ว ชาติตะวันตกก็มุ่งลงใต้ไปล่าอาณานิคมต่อที่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เมื่อล่าได้แล้วก็เปิดสถานีการค้าตามเมืองท่าต่าง ๆ ตอนที่การค้าเริ่มต้นขึ้นนั้น คอมปราดอร์ก็ผุดขึ้นในประเทศเหล่านี้ เพียงแต่ไม่มากเท่าที่จีนเท่านั้น
คอมปราดอร์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เริ่มปรากฏมากขึ้นก็ในช่วงที่ลัทธิพาณิชยนิยม(Mercantilism) ได้เติบโตขึ้นมากแล้วในราวต้นศตวรรษที่ 20 เติบโตพร้อมกับการพัฒนาของทุนนิยมที่ได้ขยายตัวจากการค้าเป็นหลัก แล้วไปสู่การเกิดขึ้นของอุตสาหกรรมใหม่ ๆ อย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน
เมื่อมีอุตสาหกรรมเกิดขึ้นก็ย่อมมีสินค้าเกิดขึ้น เมื่อมีสินค้าเกิดขึ้นก็ย่อมมีสินค้าที่ย่อมมีผู้ซื้อและผู้ขาย เหตุดังนั้น หากตัดสินค้าที่ส่งออกไปยังต่างประเทศแล้ว สินค้าที่ผลิตเพื่อขายในประเทศหลายรายการและเป็นสินค้าใหม่ ๆ ในยุคสมัยใหม่ก็ย่อมต้องการตลาดหรือลูกค้าเป็นธรรมดา
จากเหตุนี้ จึงมีสินค้าบางรายการบางประเภทที่เป็นของใหม่และยังไม่เป็นที่รู้จัก สินค้าพวกนี้จึงย่อมต้องการ “คนกลาง” ที่มาแนะนำสินค้าหรือหาลูกค้ามาซื้อ และคนกลางที่ว่านี้ก็คือการปรากฏขึ้นของบุคคลที่เรียกกันในสมัยหนึ่งว่า เซลส์แมน (salesman) แต่เซลส์แมนก็ยังมิใช่คอมปราดอร์อยู่ดี
กล่าวกันว่า คอมปราดอร์ในธุรกิจการค้าสมัยใหม่นั้น ปรากฏค่อนข้างชัดตั้งแต่ต้นจนถึงกลางศตวรรษที่ 20 โดยธุรกิจการค้าสมัยใหม่สาขาหนึ่งก็คือ การธนาคาร ซึ่งกล่าวเฉพาะในไทยแม้จะเกิดมาตั้งแต่ก่อนสงครามโลกครั้งที่ 1 ก็ตาม แต่ความรู้ในกิจการธนาคารก็ยังอยู่ในวงแคบเฉพาะชาวต่างชาติ โดยเฉพาะชาวตะวันตก
และในระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 นั้น ไทยภายใต้การนำของ แปลก พิบูลสงคราม ได้ไปเข้าด้วยกับฝ่ายอักษะ เมื่อเป็นเช่นนี้พอญี่ปุ่นเข้ามา “ยึด” ไทยในฐานะพวกเดียวกัน ทางการไทยจึงต้องควบคุมตัวชาวตะวันตกไปคุมขังไว้ในฐานะพลเมืองของชาติศัตรู จากนั้นก็เข้าไปยึดกิจการของชาวตะวันตกพร้อมกับตรวจสอบเอกสารต่าง ๆ เพื่อความมั่นคง
และกิจการหนึ่งที่สำคัญก็คือ การธนาคาร
ระหว่างนี้เองที่การตรวจสอบดังกล่าวไม่อาจเป็นที่เข้าใจได้ของนักบัญชี ทำให้นักธุรกิจไทยเชื้อสายจีนที่กำลังทำกิจการธนาคารเห็นเป็นโอกาส นั่นคือ ได้ขอให้ตำรวจปล่อยตัวนักการธนาคารตะวันตกออกจากที่คุมขัง แล้วพาไปเลี้ยงดูปูเสื่ออย่างดีในยามราตรี
จากนั้นก็สอบถามปัญหาในเอกสารทางการเงินที่ตนไม่เข้าใจ ฝ่ายพนักงานธนาคารฝรั่งก็ยินดีตอบด้วยดี ก็จะไม่ตอบได้อย่างไร ในเมื่อความรู้ดังกล่าวเป็นความรู้ปกติของโลกสมัยใหม่ที่ฝรั่งสันทัด และเป็นความรู้ที่ยังไงเสียก็ต้องเกิดขึ้นในอนาคตอยู่แล้ว
เมื่อเป็นเช่นนี้การแลกกับอิสระชั่วคืนพร้อมกับการเลี้ยงดูปูเสื่ออย่างดี จึงถือเป็นโอกาสอันดีของเชลยศึก ยิ่งในยามสงครามที่ข้าวปลาอาหารเป็นของหายากด้วยแล้ว โอกาสเช่นนี้จึงไม่ได้เกิดขึ้นง่าย ๆ และแล้วความรู้ทางการเงินการธนาคารก็พรั่งพรูกันออกมาในราตรีนั้น