เอนก เหล่าธรรมทัศน์
ภาคีสมาชิกราชบัณฑิตยสภา
เมื่อมองย้อนกลับไปพิจารณาการเมืองและการก่อตัวของรัฐ ในเอเชียอาคเนย์ คำถามที่วนเวียนอยู่ในหมู่ผู้รู้คือ เหตุใดเล่ากลุ่มชนที่มีจุดเริ่มต้นจากเครือข่ายรัฐขนาดเล็ก อันปราศจากการรวมศูนย์อำนาจ ตั้งแต่แรกอย่างสยามเทศะ จึงเอาตัวรอดมาได้ มีความน่าทึ่งในการ "กลืนกลาย" และรับสืบทอดอารยธรรมอันยิ่งใหญ่ที่ลงหลักปักฐานมาก่อนอย่างมอญทวารวดี-หริภุญไชย ตลอดจนสามารถผันตัวขึ้นมาจนชนะคู่แข่งระดับจักรวรรดิรวมศูนย์ขนาดใหญ่และทรงภูมิปัญญาอย่างกัมพูชา (เมืองพระนคร) ได้อย่างสิ้นเชิง
มองให้ทะลุผ่านม่านหมอกแห่งตำนานและความเข้าใจแบบเดิมๆ จะพบว่าความสำเร็จและความยืดหยุ่นทางประวัติศาสตร์นี้ไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยปลายหอกหรือคมดาบเป็นสำคัญ หากแต่เป็นผลลัพธ์อันแยบยลจากยุทธศาสตร์หลายประ การ ที่ประสานกัน้ข้าอย่างเหมาะเจาะดังนี้
1. พลังประชากรและการปรับตัวทางนิเวศแบบ "ทยอยตัวลงมาเป็นระลอกๆ แทบไม่หยุดยั้ง"
รากฐานที่แท้จริงของการสร้างรัฐไท-ไต- ลาวไม่ได้มาจากการทำสงครามล้างผลาญ หากแต่เริ่มจาก "พลังประชากร"
ช่วงแรกเริ่มมานับกว่าพันปีแล้ว พื้นที่ในไทยทุกวันนี้เป็นเขตเครือข่ายทวารวดี โดยมีมอญและชาติพันธุ์ดั้งเดิมอื่นๆ เป็นหลักในถิ่นฐานและรับเอาอารยธรรมจากอินเดียและลังกามาก่อนแล้ว
ในกาลต่อมา จึงได้เกิดการเคลื่อนย้ายของกลุ่มชนไท-ไต -ลาว จากดินแดนตอนใต้ของจีน หรือจากเวียดนามตอนบน หรือจากบริเวณชายแดนจีน-เวียดนาม รวมถึงตอนใต้สุดของยูนนาน ซึ่งไม่ได้มาแบบยกกำลังทัพหรืออพยพลงมาเป็นครั้งใหญ่ หากทยอยเคลื่อนย้ายตัวลงมาเป็นระลอกอย่างต่อเนื่อง การไหลเข้ามาเติมกำลังคนในระบบอยู่ตลอดเวลานี้ ทำให้กลุ่มไท-ไต-ลาวเพิ่มจำนวนขึ้นเรื่อยๆ จนมีความหนาแน่นพอที่จะกลืนกลายชาวมอญและชนดั้งเดิมอื่นๆ เข้ามาเป็นเนื้อเดียวกันในระยะยาว
นอกจากนั้น ชนไท- ไต-ลาว จะเชี่ยวชาญเป็นพิเศษในการตั้งถิ่นบนที่ราบลุ่มน้ำขนาดเล็กและหุบเขาระหว่างภูเขา ควบคู่ไปกับวิถีการผลิตที่พึ่งตนเองได้สูง มีความยืดหยุ่นคล่องตัวในการบริหารจัดการน้ำระดับชุมชน (เช่น การทำเหมืองฝาย) และการหาเลี้ยงชีพจากธรรมชาติรอบตัว
วิถีชีวิตแบบนี้เอง ที่ทำให้ชนไท-ไต -ลาวที่เป็นชุมชนขนาดเล็กมีความยืดหยุ่นสูงยิ่ง สามารถ "รอดตาย ตั้งถิ่นฐานใหม่ และขยายตัวเพิ่มจำนวน" ได้อย่างรวดเร็วในยามเผชิญวิกฤต ในขณะที่สังคมเมืองขนาดใหญ่หรือราชอาณาจักรที่พึ่งพิงการชลประทานรวมศูนย์ขนาดมหึมาแบบกัมพูชาหรือเขมรมักมีความเปราะบาง หากเกิดผิดพลาดใดที่ศูนย์อำนาจเพียงจุดเดียว ระบบทั้งหมดจะพังทลายลงเหมือนโดมิโน่ แต่ประชากรไท- ไต-ลาว ที่ทยอยไหลบ่าเข้ามาเติมเต็มอย่างต่อเนื่องนี้ กลับสร้างเครือข่ายที่มั่นคง ทนทาน และพร้อมจะเติบโตทดแทนกันได้ตลอดเวลา
2. ความได้เปรียบของเครือข่ายนครรัฐที่ไม่รวมศูนย์ เทียบกับ "ความเทอะทะ" ของจักรวรรดิ
ในขณะที่จักรวรรดิขนาดใหญ่ (เช่น อาณาจักรพระนคร) ถูกออกแบบโครงสร้างให้รวมอำนาจและความศักดิ์สิทธิ์ไว้ที่ "ศูนย์กลาง" ทั้งระบบชลประทานมหึมาและศาสนสถานหินทรายขนาดมหัศจรรย์ ซึ่งต้องพึ่งพางบประมาณ แรงงาน และการบริหารจากราชสำนักหลวง สังคมรูปแบบนี้มีความเปราะบางสูงในตัว หากศูนย์กลางเกิดความสั่นคลอน หรือมีสงครามยืดเยื้อ หรือระบบชลประทานเกิดขัดข้อง ระบบทั้งหมดก็จะล่มสลาย
ในทางตรงกันข้ามเราเติบโตและต่อยอดขึ้นมาจากรากฐานของเครือข่ายนครรัฐที่ไม่รวมศูนย์
ชนไท-ไต-ลาวได้เข้าไปอยู่กลมกลืนร่วมกับชาวมอญและชาติพันธุ์อื่นๆ ในรัฐเล็กๆ มานับหลายร้อยปี โดยมีมอญเป็นภา ษากลาง รัฐเล็กๆ เหล่านี้อยู่กันแบบเครือญาติที่เรียกขานกันในภาพรวมว่า "ทวารวดี" ความเชื่อมโยงระดับรากหญ้านี้ทำให้สังคมไม่ต้องแบกรับความเทอะทะ หรือความเปราะบางของศูนย์ กลาง เมื่อเกิดวิกฤตทางการเมือง ชุมชนรากหญ้าและเมืองเครือข่ายจึงยังคงบริหาร-จัดการตนเองและฟื้นตัวได้อย่างรวดเร็ว
3. เข้าใจตัวเอง เมื่อเห็นบทเรียนสากล:
เมื่อความคล่องตัวเอาชนะความใหญ่โตได้
พลวัตลักษณะนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่เกิดขึ้นในเอเชียอาคเนย์ หากแต่เป็นสัจธรรมที่เห็นซ้ำแล้วซ้ำอีกในที่อื่นของโลก:
* กรีกโบราณ: นครรัฐอิสระขนาดเล็กกระจัด กระจายแบบ "โพลิส" สามารถใช้ความคล่องตัวและความยืดหยุ่นทางยุทธวิธี ต้านทานและตัดกำลังจักรวรรดิเปอร์เซียรวมศูนย์ที่มีขนาดใหญ่โตมโหฬารจนพ่ายแพ้ไปในที่สุด
* ยุโรปแห่งยุคกลางเคลื่อนเข้าสู่ยุคใหม่อย่างไร: จักรวรรดิใหญ่ที่พยายามรวมศูนย์อำนาจเบ็ดเสร็จมักเผชิญภาวะความแข็งกระด้างในทางราชการ จนไม่อาจปรับตัวตามความเปลี่ยนแปลงของโลกได้ทัน ขณะที่เครือข่ายเมืองอิสระกลับมีความยืดหยุ่นในการค้าขาย การผสมผสานผู้คน และการสร้างนวัตกรรม จนกลายเป็นขั้วอำนาจใหม่ที่มั่นคงกว่าในระยะยาว
4. จิตวิญญาณแห่ง "การเรียนรู้" และการเปิดรับอารยธรรมที่เหนือกว่า
ความเจริญก้าวหน้านั้นไม่ได้อยู่ที่การปิดกั้นเพื่อรักษาความบริสุทธิ์ วิวัฒนาการของมนุษยชาติกลับสอนเราว่า อารยธรรมที่ยิ่งใหญ่และยืนยาวมักเป็นอารยธรรมที่กล้าจะยอมรับว่าผู้อื่นมีสิ่งที่เหนือกว่า ซึ่งสะท้อนผ่าน 3 มิติสำคัญ:
* การไม่ถือทิฐิและการมองเห็นความงามในอารยธรรมอื่น: เมื่อบรรพบุรุษเราเคลื่อนย้ายลงมาสู่ดินแดนสุวรรณภูมิ ซึ่งเป็นแหล่งอารยธรรมเก่าแก่ที่สั่งสมมานับพันปี (ทั้งมอญ เขมร และอินเดีย) เราเลือกที่จะมองด้วยสายตาชื่นชมและถ่อมตน น้อมรับความลึกด้านศาสนา คติการปกครอง และสุนทรียศาสตร์ โดยแทนที่จะปฏิเสธหรือทำลายล้างแบบถอนรากถอนโคน
* กระบวนสังเคราะห์และปรับรูป: ไม่ใช่การลอกเลียนแบบอย่างไร้ทิศทาง แต่นำแก่นแท้มาหลอมรวมเข้ากับภูมิปัญญาดั้งเดิม เช่น การผสานคติการปกครองเข้ากับระบบผู้นำชุมชน การดัดแปลงตัวอักษร หรือการต่อยอดศิลปกรรม เกิดเป็นอารยธรรมที่มีพลวัตสูง
* พลวัตที่ไม่ทิ้งรากเหง้า: จิตวิญญาณนี้ส่งต่อมาเป็น "ดีเอ็นเอ" ทางวัฒนธรรมที่ทำให้สังคมสามารถเรียนรู้จากมหาอำนาจตะวันตกและโลกสมัยใหม่ได้อย่างเท่าทัน โดยไม่รู้สึกสูญเสียศักดิ์ศรี
5. ยุทธศาสตร์การกลืนกลายด้วย "การแต่งงานข้ามวัฒน ธรรม" และสร้างเครือญาติข้ามชาติพันธ์และวัฒนธรรม
อีกหนึ่งกุญแจสำคัญคือความยืดหยุ่นทางอัตลักษณ์สังคม เราไม่ได้สร้างกำแพงความบริสุทธิ์ทางสายเลือดมากั้นขวางผู้คน แต่ใช้วิธีการสร้างเครือญาติและการแต่งงานข้ามกลุ่ม ตั้งแต่ราษฎรไปจนถึงชนชั้นนำระดับสูง
ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มชนไท-ไต-ลาวกับอาณาจักรเขมรไม่ได้เป็นการปฏิเสธหรือแบ่งแยกขั้วอย่างเด็ดขาด หากแต่มีความยืดหยุ่นสูงยิ่ง ชนชั้นนำ โดยเฉพาะกษัตริย์ไท-ลาวจำนวนมากมีสถานะเป็น "ราชบุตรเขย" ของพระเจ้าวร มัน กษัตริย์แห่งเมืองพระนคร มีการอภิเษกสมรสและเกี่ยวดองทางสายเลือด มีผลให้มรดกทางอารยธรรม คติเทวราช และความรู้ทั้งปวงของเขมรถูกเลือกนำเข้าสู่ศูนย์ กลางอำนาจใหม่ได้อย่างแนบเนียน
กระบวนการนี้ทำให้ผู้คนที่เคยมีความแตกต่างทางชาติพันธุ์ ค่อยๆ ถูกดึงดูดและหลอมรวมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของสังคมเดียวกัน กลายเป็นพลังในการขยายฐานประชากร สร้างปึกแผ่น และเปลี่ยนความหลากหลายให้กลายเป็นความเหนียวแน่นของสังคมในระยะยาว
6. พลวัตแห่งการปรับยุทธศาสตร์: จากการขยายศูนย์กลาง สู่ "ศิลปะการลดขนาดเพื่อรักษาแก่น"
รัฐไทยไม่ได้หยุดนิ่งอยู่เพียงยุคสร้างตัว แต่ดำเนินผ่าน "วิสัยทัศน์และความยืดหยุ่นเชิงยุทธศาสตร์" ที่ปรับเปลี่ยนไปตามบริบทโลก:
* ยุคยกระดับสู่รัฐรวมศูนย์: เมื่อผ่านพ้นช่วงสะสมกำลังและแผ่ขยายอาณาเขตจนกว้างใหญ่ ในยุคอยุธยาและยุครัตน โกสินทร์ตอนต้น อาณาจักรจำเป็นต้องยกระดับโครงสร้างไปสู่ "รัฐรวมศูนย์" เพื่อบริหารทรัพยากรและดินแดนให้อยู่ใต้ระบบเดียวกัน
* วิกฤตล่าอาณานิคมและการ "ไม่ต้านฝรั่งด้วยความอหังการ":
เมื่อเวลาผ่านไป โลกเปลี่ยนเข้าสู่ยุคออกล่าอาณานิคมของตะวันตก หากผู้นำสยามยังยึดติดกับอหังการหรือเลือกทำสงครามตรงๆ กับเทคโนโลยีที่เหนือกว่า คงไม่แคล้วต้องล่มสลาย วิสัยทัศน์อันแหลมคมจึงเลือกใช้ "ยุทธศาสตร์ถอยเพื่อรุก / ยอมเสียดินแดนรอบนอกประเทศราช เพื่อรักษาอธิปไตยเอาไว้
* การเพิ่มความเข้มข้นทางวัฒนธรรมภายใน: เมื่อพื้นที่ทางภูมิ-รัฐศาสตร์ หดแคบลง ยุทธศาสตร์สยามจึงต้องเปลี่ยนเป็นการกระชับความเข้มข้นในทางภาษาและวัฒน ธรรมไทยร่วมกัน ผูกร้อยผู้คนที่เหลือให้รู้สึกเป็น "ชาติเดียว กัน" สร้างความเหนียวแน่นจากภายใน เป็นเกราะคุ้มกันประเทศที่ทรงพลังที่สุดในยุคสมัยใหม่
บทสรุป:
ประวัติศาสตร์พิสูจน์ซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า ความยิ่งใหญ่ที่ยั่งยืนไม่ได้อยู่ที่ขนาดอาณาจักรในยามรุ่งเรือง แต่อยู่ที่ "ความยืดหยุ่น ความสามารถในการพึ่งตนเอง และปัญญาญาณในการปรับยุทธศาสตร์" เราก่อตัวขึ้นจากเครือข่ายรัฐทวาราวดีที่ไม่รวมศูนย์จนเติบโตต่อมาเป็นรัฐรวมศูนย์ที่มีอาณาเขตกว้างใหญ่ระยะหนึ่งคือกรุงศรีอยุธยา กรุงธนฯ รัตนโกสินทร์ตอนต้น แต่เมื่อเวลาอำนาจฝรั่งมาถึง ก็รู้จักที่จะ "ลดขนาดลงเพื่อรักษาแก่น" นี่คือมรดกทางปัญญาอันล้ำค่าที่แสดงออกถึงภูมิคุ้มกันและความอยู่รอดของสังคมไทยผ่านทุกยุคทุกสมัยมาจนถึงปัจจุบัน


