รศ.ดร.อานนท์ ศักดิ์วรวิชญ์
สาขาวิชาวิทยาการประกันภัยและการบริหารความเสี่ยง
สาขาวิชาปัญญาและการวิเคราะห์ธุรกิจ
สาขาวิชาสถิติศาสตร์
คณะสถิติประยุกต์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์
ในภาพยนตร์อิงประวัติศาสตร์เรื่อง สุริโยไท ผลงานของ ม.จ. ชาตรีเฉลิม ยุคล และ ศ. ดร. สุเนตร ชุตินทรานนท์ มีฉากสำคัญที่ติดตรึงความทรงจำของผู้ชม คือภาพการลอบปลงพระชนม์สมเด็จพระไชยราชาธิราช ด้วยการหยอด "สารหนู" ลงในพระกระยาหารทีละน้อย ๆ
คนโบราณรู้จักพิษสงของสารหนูในฐานะ "ราชาแห่งยาพิษ" เป็นอย่างดี เพราะมันไร้สี ไร้กลิ่น ไร้รสชาติ ไม่ทำให้เหยื่อล้มลงขาดใจตายในทันที แต่จะค่อย ๆ สะสมในร่างกาย กัดกร่อนอวัยวะภายในให้ทรุดโทรมลงทีละน้อย หรือที่เรียกกันว่า "ตายผ่อนส่ง"
วันนี้ ยาพิษชนิดเดียวกันไม่ได้ถูกหยอดลงในถ้วยเสวยของกษัตริย์ในราชสำนักอีกต่อไป แต่มันกำลังถูกปล่อยให้ไหลปนเปื้อนลงมาใน แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก รวมถึงแหล่งน้ำบาดาลชุมชนในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่ เพื่อให้พี่น้องประชาชนคนธรรมดาต้องดื่มกินและซึมซับเข้าสู่ร่างกายทีละน้อยผ่านน้ำประปา พืชผลทางการเกษตร และปลาในลำน้ำ
ปรากฏการณ์ "ตายผ่อนส่ง" ที่กำลังเกิดขึ้นกับคนภาคเหนือตอนบน รวมถึง ผลผลิตทางการเกษตรจากพื้นที่ลุ่มน้ำแถบนั้นที่ถูกส่งไปให้คนไทยทั้งประเทศได้บริโภค จึงไม่ใช่เพียงข่าวสิ่งแวดล้อมระดับท้องถิ่น และไม่ใช่เพียงปัญหาที่เกิดจากนอกบ้านเพียงฝ่ายเดียว แต่มันคือ ปัญหาความมั่นคงทางอาหารภายในประเทศ และเป็น "โจทย์ใหญ่ระดับยุทธศาสตร์" ที่วางอยู่ตรงหน้าของ "นายกหนู" อย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้
ความซับซ้อนหกชั้น ที่ว่าเป็นอย่างไร เรามาลองคลี่ดูกัน
หนึ่ง พม่าไม่ได้เป็นเอกภาพ บริเวณนั้น มินอ่องลาย หรือรัฐบาลทหารพม่า เข้าไปจัดการไม่ได้เต็มที่ เพราะพม่ามีปัญหาชาติพันธ์ุและความพยายามแยกประเทศมาตลอด พม่าจะแตกเป็นกี่ประเทศเมื่อไหร่ก็ไม่มีใครรู้ สรุปคืออำนาจไม่เต็มมือรัฐบาลทหารพม่า แม้ว่ารัฐบาลทหารพม่าจะได้รับการสนับสนุนจากจีน แต่ถูกแทรกแซงและ sanction โดยมหาอำนาจตะวันตก
สอง มักมีเงินทุนไหลมาสนับสนุนจากมหาอำนาจชาติตะวันตก บริเวณชายแดนพม่า เช่น ด้านบังกลาเทศ มีโรฮิงญา ด้านกาญจนบุรี ตาก มักมีกะเหรี่ยงหรือมอญ ด้านเหนือของไทยมีว้า คะฉิ่นและไทยใหญ่ บริเวณขอบ ๆ ชายแดนพม่า
สาม แร่หายากหรือ rare earth เคยผลิตและถลุงมากมายในจีน แต่ก่อปัญหาสิ่งแวดล้อมรุนแรง จีนพยายามลดการผลิตและการถลุงลง แต่นี่คือสาเหตุที่เกิดโลหะหนักปนเปื้อน ส่งผลเสียร้ายแรงต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม
สี่ คนที่เข้าไปลงทุนทำเหมืองแร่หายากและน่าจะมีการถลุงแร่หายากในพม่า คือ กลุ่มนักลงทุนจีน แนว ๆ จีนเทา ที่ไปก่อปัญหาสิ่งแวดล้อมในจีนไว้ พอพรรคคอมมิวนิสต์จีนปราบปราม ก็หลบมาทำเหมืองและถลุงแร่หายากในพม่านี่แหละครับ
ห้า ทั้งจีนและมหาอำนาจชาติตะวันตกต่างก็ต้องการแร่หายากจากพม่า แต่มหาอำนาจชาติตะวันตก Sanction พม่าอยู่ เลยซื้อจากพม่าตรง ๆ ไม่ได้ ต้องมาซื้อผ่านไทย มีบริษัทของไทยไปเป็นพ่อค้าคนกลาง ซื้อแร่หายากผลิตในพม่า โดยจีนเทา เข้ามาประเทศไทยแล้วส่งออกไปมหาอำนาจชาติตะวันตก ส่วนจีนนั้นซื้อเองจากพม่าโดยตรงได้
หก รัฐบาลจีนจะเข้าไปปราบพวกจีนเทาทำเหมืองแร่หายากในพม่าเองก็ไม่ถนัด ไม่มีอำนาจ เพราะไม่ใช่ดินแดนของตน นอกจากนี้จะให้รัฐบาลทหารพม่าไปปราบก็ทำไม่ได้ ทุนจีนบางส่วนก็ซื้อแร่หายากเหล่านี้ด้วย
ความซับซ้อนทั้งหกของเรื่องนี้ไม่ได้อยู่ที่การขาดแคลนงบประมาณในประเทศ แต่อยู่ที่ข้อเท็จจริงทางภูมิรัฐศาสตร์และผลประโยชน์ข้ามพรมแดนที่พันกันเป็นลูกโซ่
หลายคนอาจมองว่า "เหตุเกิดที่ไหน ก็ต้องไปดับที่นั่น" ด้วยการส่งเจ้าหน้าที่ไทยเข้าไปสร้างบ่อบำบัดน้ำเสียที่หน้าเหมืองในเมียนมา หรือยกหูประท้วงรัฐบาลเมียนมาให้สั่งปิดเหมือง แต่ในโลกของความเป็นจริง วิธีคิดเช่นนั้นไม่อาจแก้ปัญหาได้ เพราะโจทย์ข้อนี้ "ไม่หมู" ด้วยเหตุผล 4 ชั้น และที่สำคัญคือ มี "ตัวละครฝั่งไทย" เข้าไปอยู่ในวงจรนี้ด้วย
เรามาลองพิจารณาปมปัญหา 4 ชั้น เหล่านี้กัน
ปมปัญหาที่ 1 รัฐที่ไร้เอกภาพ และแผนที่อำนาจชายแดนที่แตกสลาย
พื้นที่ต้นน้ำของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก อยู่ในเขตรัฐฉานตะวันออกของเมียนมา ซึ่งเป็นพื้นที่ที่รัฐบาลทหารเมียนมา (SAC) ไม่ได้มีอำนาจปกครองเบ็ดเสร็จ พื้นที่บริเวณนี้คือจุดตัดของอิทธิพลกองกำลังกลุ่มชาติพันธุ์และกองกำลังติดอาวุธท้องถิ่น ไม่ว่าจะเป็นเขตอิทธิพลของ กองทัพสหรัฐว้า (UWSA) กองกำลังเมืองลา (NDAA) รวมถึงกลุ่มติดอาวุธอาข่าและมูเซอ
ในสมรภูมิที่อำนาจรัฐแตกเป็นเสี่ยง ๆ (Fragmented Sovereignty) กลุ่มติดอาวุธเหล่านี้มีผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและอำนาจต่อรองของตนเอง การเจรจาผ่านช่องทางการทูตแบบรัฐต่อรัฐกับรัฐบาลกลางเมียนมาเพียงช่องทางเดียวจึงไม่อาจสั่งปิดเหมืองที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ของกลุ่มเหล่านี้ได้จริง
ปมปัญหาที่ 2 การย้ายฐานมลพิษของทุนจีน และการปนเปื้อนสารหนู
ข้อมูลจากการสำรวจทางดาวเทียมขององค์กรวิจัยระหว่างประเทศอย่าง Stimson Center ยืนยันการขยายตัวของทั้ง เหมืองแร่หายาก (Rare Earth) และ เหมืองทองคำ-แร่โลหะเชิงพาณิชย์ ตามแนวหุบเขาต้นน้ำกกและน้ำสาย โดยมีเครือข่ายกลุ่มทุนและแรงงานทำเหมืองชาวจีนจำนวนมากเคลื่อนย้ายฐานลงมาจากรัฐคะฉิ่น หลังจากที่รัฐบาลจีนยกระดับการปราบปรามมลพิษสิ่งแวดล้อมภายในประเทศอย่างเข้มงวด จนเกิดการผลักภาระมลพิษออกนอกพรมแดน (Environmental Externalization)
เหมืองสมัยใหม่เหล่านี้ใช้วิธี การชะละลายแร่ในชั้นดิน (In-situ Leaching) สำหรับแร่หายาก และใช้ ระบบไซยาไนด์ หรือการเปิดหน้าดินขนาดใหญ่สำหรับเหมืองทองคำและแร่พลวง ซึ่งปลดปล่อย "สารหนู" ที่แฝงตัวอยู่ในชั้นหินและดินตามธรรมชาติให้ละลายลงสู่ลำน้ำจำนวนมหาศาล แม้จะแทบไม่ทิ้งร่องรอยของปรอทไว้เลยก็ตาม
ปมปัญหาที่ 3 บริษัทไทยที่เป็นทั้งพ่อค้าคนกลางและผู้ส่งท่อน้ำเลี้ยง ไทยฆ่าไทย ปล่อยให้คนไทยตายผ่อนส่ง
นี่คือจุดที่คนไทยต้องยอมรับความจริงและเป็นสิ่งที่รัฐบาลไทยควบคุมได้โดยตรง ข้อมูลทางการค้าและรายงานการตรวจสอบเปิดเผยว่า มีบริษัทในประเทศไทยกว่า 50 แห่ง เข้าไปมีส่วนร่วมในห่วงโซ่อุปทานนี้ ทั้งในฐานะ "พ่อค้าคนกลาง" ที่รับซื้อแร่หายาก แร่พลวง แมงกานีส และดีบุก จากเหมืองในรัฐฉานเข้ามาแต่งแร่หรือส่งออกต่อไปยังจีนและตลาดโลก (โดยเฉพาะผ่านด่านชายแดนภาคเหนือ ท่าเรือเชียงแสน และท่าเรือแหลมฉบัง) คิดเป็นปริมาณนำเข้ากว่าแสนตัน มูลค่าหลายหมื่นล้านบาท
ขณะเดียวกัน ฝั่งไทยยังเป็นเส้นทางส่งออก สารเคมีอุตสาหกรรม มูลค่านับร้อยล้านดอลลาร์ต่อปี รวมถึงน้ำมันเชื้อเพลิงและเครื่องจักรขุดเจาะ ข้ามพรมแดนเข้าไปหล่อเลี้ยงเหมืองเถื่อนเหล่านั้นอีกด้วย
นี่คือโครงการค้าขายแบบ ไทยฆ่าไทย ค่อย ๆ ปล่อยให้ตายผ่อนส่ง ที่คนไทยส่งเสริมการฆ่าคนไทยให้ตายผ่อนส่งกันเองแบบไม่เกรงใจพี่น้องร่วมชาติเพื่อแสวงหาเงินทองและผลประโยชน์
เราคนไทย จะปล่อย ไทยฆ่าไทย ค่อย ๆ ปล่อยให้ตายผ่อนส่ง กันแบบนี้ไปอีกนานสักแค่ไหน?
ปมปัญหาที่ 4 กับดักภาษีคนไทยและสมการมหาอำนาจ
การติดตั้งและเดินระบบบำบัดน้ำเสียสำหรับเหมืองขนาดใหญ่มีค่าใช้จ่ายมหาศาล ทั้งค่าก่อสร้าง ค่าสารเคมี และค่าเดินระบบต่อเนื่องไปอีกหลายสิบปี ดังนั้น แนวคิดที่จะให้รัฐบาลไทยนำเงินภาษีของประชาชนไปสร้างบ่อบำบัดให้ที่หน้าเหมืองในเมียนมาจึงเป็นไปไม่ได้ เพราะขัดต่อหลักสากลเรื่อง "ผู้ก่อมลพิษต้องเป็นผู้จ่าย" (Polluter Pays Principle) และต่อให้สร้างให้ฟรี กลุ่มทุนเหมืองก็ไม่มีแรงจูงใจที่จะควักเงินจ่ายค่าเดินระบบในระยะยาว
ในขณะที่ รัฐบาลจีน คือผู้รับซื้อรายใหญ่และศูนย์กลางการแปรรูปแร่หายากหลักของโลก (นำเข้าแร่หายากจากเมียนมาคิดเป็นสัดส่วนกว่า 73.5% ของปริมาณนำเข้ารวม) จีนจึงมีอำนาจต่อรองทางเศรษฐกิจสูงสุดเหนือเครือข่ายทุนและกองกำลังในพื้นที่ต้นน้ำ
สิ่งที่นายกหนูทำได้ทันทีเพื่อแก้ปัญหาสารหนูโดยไม่ต้องรอไม่ต้องง้อใคร
เมื่อโครงสร้างปัญหาชัดเจนเช่นนี้ รัฐบาลไทยไม่จำเป็นต้องส่งกำลังข้ามแดนหรือเอาภาษีคนไทยไปอุ้มทุนเทา แต่มี "ไพ่ในมือ" ที่ลงมือทำได้ทันที 3 ประการ
1. ปรามบริษัทไทยตัดวงจรพ่อค้าคนกลางและท่อน้ำเลี้ยง (Control Thai Companies)
รัฐบาลต้องจัดการผู้ประกอบการในบ้านเราก่อนเป็นอันดับแรก โดยใช้กฎหมายศุลกากร กฎหมายควบคุมการส่งออก-นำเข้าสินค้า และ พ.ร.บ. วัตถุอันตราย เข้าตรวจสอบบริษัทไทยกว่า 50 แห่งที่ค้าแร่และส่งออกสารเคมีตามแนวชายแดน
• ฝั่งนำเข้า ระงับการนำเข้าและส่งผ่านแร่จากเมียนมาที่ไม่สามารถพิสูจน์แหล่งกำเนิดระดับเหมือง (Mine-site Certificate of Origin) และไม่มีใบรับรองมาตรฐานสิ่งแวดล้อม เพื่อปิดประตูไม่ให้บริษัทไทยรับฟอกแร่เถื่อนส่งขายต่อให้ต่างชาติ
• ฝั่งส่งออก ควบคุมการส่งออกสารเคมีอันตรายและเครื่องจักรหนักไปสู่พื้นที่เหมืองต้นน้ำอย่างเด็ดขาด และใช้กฎหมายฟอกเงิน (ปปง.) ตรวจสอบเส้นทางการเงินของบริษัทนอมินีที่เกี่ยวข้องกับการทำลายทรัพยากรธรรมชาติข้ามแดน
2. เจรจาตรงกับรัฐบาลจีนใช้หลักฐานวิทยาศาสตร์กดดัน (Direct Diplomacy with China)
การทำเพียงข้อตกลงตรวจคุณภาพน้ำร่วมกันไม่เพียงพออีกต่อไป รัฐบาลไทยต้องระดมหลักฐานทางนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม (Geochemical Fingerprinting) ที่พิสูจน์เส้นทางสารหนูจากเหมืองต้นน้ำ ไป เจรจาโดยตรงกับรัฐบาลจีนในระดับผู้นำและกรอบความร่วมมือแม่น้ำล้านช้าง-แม่โขง (LMC)
• ชี้ให้รัฐบาลจีนเห็นว่าเครือข่ายทุนจีนกำลังใช้พื้นที่ชายแดนเมียนมาก่อมลพิษด้วยวิธีที่ผิดกฎหมายสิ่งแวดล้อมของจีนเอง
• กดดันให้จีนใช้สถานะผู้รับซื้อรายใหญ่ สั่งระงับการรับซื้อแร่จากเหมืองที่ปล่อยมลพิษลงสู่ลุ่มน้ำโขง-กก-สาย และกำกับดูแลนักลงทุนจีนให้รับผิดชอบต่อความเสียหายข้ามพรมแดน
3. ปกป้องคนไทยและแยกแยะแหล่งน้ำทันที (Protect Thai Citizens)
ควบคู่ไปกับการตัดวงจรการค้า รัฐต้องยกระดับระบบตรวจวัดสารหนูและโลหะหนักแบบเรียลไทม์ทั้งใน แม่น้ำสายหลัก น้ำบาดาล ตะกอนดิน และสัตว์น้ำ จัดหาแหล่งน้ำสะอาดสำรองให้พื้นที่เสี่ยงในเชียงราย-เชียงใหม่ และตรวจสุขภาพประชาชนกลุ่มเปราะบางอย่างต่อเนื่อง
ยิ่งไปกว่านั้น ความน่ากังวลที่สุดในทางวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมคือ สารหนูที่ไหลลงมาแล้วไม่ได้พัดผ่านไปตามกระแสน้ำจนหมด แต่จะตกตะกอนสะสมอยู่ตามท้องน้ำ (Bottom Sediment) ในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ทำหน้าที่เสมือน "ระเบิดเวลาทางเคมี" ที่พร้อมจะละลายกลับขึ้นมาปนเปื้อนในน้ำและห่วงโซ่อาหารทุกครั้งที่เข้าสู่ฤดูน้ำหลาก ท้ายที่สุดแล้ว ประเทศไทยอาจหลีกเลี่ยงไม่พ้นภาระงบประมาณมหาศาลในการทำแผนที่จุดสะสมพิษเพื่อ ขุดลอกตะกอนปนเปื้อนไปบำบัดและฝังกลบอย่างปลอดภัย ซึ่งต้องอาศัยทั้งเทคโนโลยีขั้นสูงและพื้นที่รองรับกากพิษจำนวนมาก นี่คือต้นทุนการฟื้นฟูระยะยาวที่คนไทยต้องเป็นผู้แบกรับ หากรัฐบาลไม่รีบปิดก๊อกและตัดวงจรการค้าแร่เปื้อนพิษตั้งแต่วันนี้
วิกฤตสารหนูในภาคเหนือตอนบน คือบททดสอบ "อธิปไตยทางสิ่งแวดล้อม" ของประเทศไทย
เราไม่อาจห้ามไม่ให้คนอื่นทำเหมืองในดินแดนของเขาได้ แต่รัฐบาลไทยมีอำนาจเต็มมือที่จะ ห้ามไม่ให้บริษัทไทยเป็นตัวกลางค้าแร่เปื้อนพิษ ห้ามส่งสารเคมีไปหล่อเลี้ยงเหมืองมรณะ และ ใช้หลักฐานวิทยาศาสตร์เจรจากับจีน เพื่อหยุดยั้งไม่ให้ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของใคร ต้องแลกมาด้วยชีวิตและสุขภาพของคนไทย.
สารหนูคือโจทย์ใหญ่ของนายกหนูที่ไม่หมู เพราะภูมิรัฐศาสตร์อันซับซ้อนที่ทำให้คนไทยตายผ่อนส่ง
จะทำอย่างไรเพื่อชีวิตของคนไทยก็คงต้องคิดให้รอบคอบแต่ก็ช้าไม่ได้เช่นกัน เพราะคนไทยจะตายผ่อนส่ง ขณะเดียวกันก็ต้องคำนึงถึงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศอันเปราะบางอย่างรอบคอบรัดกุมเช่นกัน


