จากรามายณะสู่รามเกียรติ์ ปรัชญาชีวิตจิตวิญญาณแห่งพระผู้เป็นเจ้า

คอลัมน์ศิลปะแห่งศรัทธา
โดย Artmulet

ทางศาสนาและปรัชญาในแนวคิดของชาวตะวันออก จะมีความผูกพันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีรากฐานทางวัฒนธรรมที่มาจากจีน และอินเดียเป็นส่วนใหญ่ ชาวอินเดียโดยส่วนมากจะนับถือศาสนาฮินดู ซึ่งศาสนาฮินดูได้แผ่ขยายอิทธิพลทางศาสนาของตน เข้ามาผสมผสานกับความเชื่อดั้งเดิมของชนพื้นถิ่น ที่ตนได้ย้ายถิ่นฐานเข้าไปสู่ทั้งจีน ธิเบต มองโกเลีย และเข้ามาสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเริ่มจากศรีลังกา กัมพูชา พม่า ลาว และไทย 

นอกเหนือจากความเชื่อทางศาสนาแล้ว อินเดียยังเป็นต้นกำเนิดในด้านศิลปะวิทยาการต่าง ๆ ทั้งในด้านการปกครอง สถาปัตยกรรม วรรณกรรม รวมถึงงานศิลปกรรม ซึ่งไทยได้รับอิทธิพลมาจากอินเดีย และผสมกลมกลืนจนเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของตน สิ่งที่เห็นได้ชัดคือด้านวรรณกรรมและศิลปะ วรรณกรรมเรื่องรามายณะเป็นวรรณกรรมเรื่องหนึ่ง ที่มีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตของชนชั้นปกครองของไทยมาตั้งแต่ครั้งโบราณ เนื้อเรื่องรามายณะนั้น จะกล่าวถึงการอวตารลงมาบนโลกมนุษย์เพื่อปราบอธรรมขององค์พระนารายณ์ หรือก็คือพระวิษณุนั่นเอง โดยสำนึกต่อคติดังกล่าวนี้ยังคงเป็นความเชื่อที่พึงระลึกอยู่เสมอในสังคมไทย
 
รามายณะในอินเดียถือเป็นวัฒนธรรมที่เป็นแบบอย่าง และยึดถือในการดำรงชีวิต เพื่อรักษากฎระเบียบทางสังคมที่ดำเนินชีวิตอยู่ร่วมกันเป็นหมู่ใหญ่ เพื่อให้สังคมอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข ผ่านทางวรรณกรรมและนาฏกรรม ตามหลักฐานที่ปรากฏพอที่จะสันนิษฐานได้ว่า รามายณะหรือรามเกียรติ์ได้เข้าสู่ประเทศไทยมาไม่ต่ำกว่า ๙๐๐ ปีแล้ว ดังจะเห็นได้จากหลักฐานภาพจำหลักเรื่องรามเกียรติ์ที่ปราสาทหินพิมาย และในสมัยสุโขทัยก็มีปรากฏในศิลาจารึกของพ่อขุนรามคำแหง ที่กล่าวถึงถ้ำพระรามและถ้ำสีดา อันเป็นตัวละครหลักจากรามายณะ 


บันทึกของลาลูแบร์ที่เป็นจดหมายเหตุ ได้กล่าวถึงการเล่นโขนในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชไว้ว่า “โขนนั้นเป็นเป็นการรำเข้า ๆ ออก ๆ หลายคำรบ ตามจังหวะซอและเครื่องดนตรีอย่างอื่นอีก ผู้แสดงนั้นสวมหน้ากาก (หัวโขน) และถืออาวุธ แสดงบทหนักไปในทางสู้รบกันมากกว่าจะเป็นการร่ายรำ และมาตรว่าการแสดงส่วนใหญ่จะหนักไปในทางโลดเต้นเผ่นโผนโจนทะยาน และวางท่าอย่างเกินสมควรแล้ว นาน ๆ ก็จะหยุดเจรจาออกมาสักคำสองคำ หน้ากาก (หัวโขน) ส่วนใหญ่นั้นน่าเกลียดเป็นหน้าสัตว์ที่มีรูปพรรณวิตถาร (ลิง) หรือไม่เป็นหน้าปีศาจ (ยักษ์)” ซึ่งจากบันทึกดังกล่าวนี้สะท้อนได้ว่า ในยุคสมัยอยุธยาเรื่องรามายณะนั้น ก็ได้รับความสำคัญจากราชสำนักแล้ว

รามายณะปกรณัมปรัมปราของฮินดู ซึ่งถือเป็นต้นกำเนิดของเรื่อง “รามเกียรติ์” อันมีแก่นสานเรื่องหลักที่เป็นการต่อสู้กันระหว่างธรรมมะกับอธรรม ถึงแม้ว่าฝ่ายอธรรมจะมีฤทธิ์เดชรวมถึงพละกำลังอันมหาศาล ที่ดูเหมือนว่าฝ่ายธรรมะจะมีพละกำลังอันอ่อนด้อยกว่า แต่ก็สามารถเป็นผู้ชนะได้ในท้ายที่สุด โดยเรื่องราวจะเป็นการเดินทางของพระรามองค์อวตารของพระนารายณ์ที่ได้ถูกตีความเล่าใหม่ ตามวัตถุประสงค์ทั้งด้านศาสนา ปรัชญา การเมือง การปกครอง การสร้างสรรค์งานศิลปะ การบำบัดเยียวยา รวมทั้งความบันเทิงด้วย ไปจนถึงการนำไปเป็นตัวอย่างอ้างอิงในฐานที่เป็นหลักธรรม เป็นคติความเชื่อในการดำรงชีวิต และยังเป็นทั้งตำราการเมือง การปกครองการบริหาร รวมถึงการการสงครามด้วย รามเกียรติ์จึงมีคุณค่าที่สะท้อนทั้งด้านคุณธรรม ความชอบธรรม และความยุติธรรมได้เป็นอย่างดี


บทละครรามเกียรติ์ฉบับพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑ ซึ่งมีตัวละครจำนวนมาก สามารถจำแนกได้เป็น ๔ ฝ่าย คือฝ่ายเทพเทวดา ฝ่ายยักษ์ ฝ่ายลิง และฝ่ายมนุษย์และฤาษี ตัวละครแต่ละตัวจะมีเอกลักษณ์ และลักษณะนิสัยเฉพาะตน รามเกียรติ์ ซึ่งแปลว่า เกียรติแห่งพระราม 

พระยาอนุมานราชธน ได้กล่าวไว้ในหนังสือ อุปกรณ์รามเกียรติ์ ว่า “ในอินเดียถือเป็นเรื่องศักดิ์สิทธิ์ เนื่องจากเป็นเรื่องราวของพระนารายณ์ที่ได้ทรงอวตารลงมาเพื่อปราบอธรรม ผู้ใดรับฟังเรื่องของพระรามถือว่าได้ล้างบาป ถึงแม้ว่าผู้ใดจะได้อ่านรามายณะเพียงโศลกเดียว ถ้าไม่มีลูกก็จะได้ลูก ถ้าไม่มีทรัพย์ก็จะได้ทรัพย์ และพ้นจากบาปกรรมที่ได้ทำมาตลอด” ซึ่งความหมายในแง่ธรรมะของเรื่องนี้ เป็นเรื่องของธรรมะชนะอธรรม และยังมีอีกนัยยะหนึ่งยังถือเป็นสัญลักษณ์ของการต่อสู้เพื่อขจัดความแห้งแล้ง ซึ่งก็คือราพณ์หรือทศกัณฐ์ ที่มาลักเอาความอุดมสมบูรณ์ในการเพาะปลูกซึ่งก็คือนางสีดาไป (สีดาหมายถึงรอยไถ) โดยนิยายวรรณกรรมเรื่องรามเกียรติ์นี้ ยังได้ถูกถวายเป็นพุทธบูชา ในฐานะที่เป็นงานศิลปกรรมที่มักพบเห็นได้ตามพระอารามต่าง ๆ เช่น จิตรกรรมระเบียงคตวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ภาพศิลาจำหลักหน้าพระอุโบสถและภาพบานประตูประดับมุก วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม รวมถึงภาพจับเรื่องรามเกียรติ์ที่วัดสุทัศน์ด้วย เป็นต้น

รามเกียรติ์ถือเป็นวรรณคดีไทยสุดยิ่งใหญ่ เป็นมรดกทางวรรณกรรมที่ถ่ายทอดเรื่องราว การออกตามหานางสีดา และต่อสู้กับทศกัณฐ์ อันร้อยเรียงด้วยบทกลอนอันไพเราะ แสดงถึงคุณค่าทางจริยธรรม ความกล้าหาญ คุณธรรม ความรักของตัวละคร วรรณคดีเรื่องดังกล่าวนี้ ถูกพระราชนิพนธ์ขึ้นในช่วงที่บ้านเมืองกำลังตกอยู่ในภาวะศึกสงคราม และยังเป็นช่วงที่จะต้องเร่งฟื้นฟู ปฏิสังขรณ์สร้างบ้านแปลงเมือง ด้วยการสร้างกฎระเบียบ ประเพณี ศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านศิลปวัฒนธรรม รามเกียรติ์จึงเป็นองค์ความรู้สำคัญ ที่จะสร้างความสำเร็จในด้านต่างๆให้เกิดขึ้นได้ โดยเรื่องรามเกียรติ์นี้ยังถูกนำเสนอผ่านการแสดงโขน อันถือเป็นนาฏกรรมชั้นสูงของไทยด้วย ซึ่งแต่เดิมในอดีตนั้นจะมีการจัดแสดงได้แต่เพียงในเขตุพระราชฐาน สงวนไว้สำหรับพระมหากษัตริย์ ไม่สามารถนำมาแสดงนอกเขตุพระราชฐานได้ โดยถือเป็นเครื่องราชูปโภคประกอบพระราชอิสริยยศของกษัตริย์เท่านั้น ผู้คนธรรมดาสามัญทั่วไปแทบไม่มีโอกาสได้รับชม


จากที่กล่าวมาเรื่องรามเกียรติ์จึงมีความสำคัญ ต่อความเชื่อและศรัทธาของคนไทยมาอย่างช้านาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งต่อชนชั้นสูงและชนชั้นปกครอง ดังเช่นความเชื่อในเรื่องการเป็นสมมุติเทพของพระมหากษัตริย์ที่มีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา ที่หมายถึงองค์พระมหากษัตริย์ก็คือ พระนารายณ์อวตารลงมาบนโลกมนุษย์เพื่อปกครองบ้านเมือง เป็นหลักชัย เพื่อปัดเป่าทุกข์บำรุงสุขให้กับราษฎร 

โดยองค์ความรู้จากเรื่องรามเกียรติ์นี้ ถือเป็นแรงบันดาลใจในด้านจิตวิญญาณให้กับ Artmulet อันนำมาซึ่งแนวคิดทั้งด้านศาสตร์และศิลป์ ในการรังสรรค์ผลงานประติมากรรมแห่งศรัทธา ที่ได้จัดสร้างมาแล้วในหลากหลายผลงานที่เกี่ยวเนื่องกับทั้งพระนารายณ์ในปางต่างๆ และพระลักษมี รวมถึงหนุมานซึ่งเป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญเป็นอย่างมากในเรื่องรามเกียรติ์ด้วย ทั้งหลายทั้งปวงนี้ ก็เพื่อฝากไว้ให้เป็นสมบัติอันล้ำค่าของคนไทยสืบไป