การฟื้นฟูฐานะลูกหนี้บุคคลธรรมดาและผู้ประกอบกิจการขนาดย่อม ตามร่างกฎหมายล้มละลายฉบับใหม่

นายอนุรักษ์ นิยมเวช
กรรมการผู้จัดการบริษัท กฎหมายธุรกิจอนุรักษ์ จำกัด
[email protected]

ก่อนหน้านี้ลูกหนี้ที่สามารถเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการจะต้องเป็นบริษัทจำกัดหรือบริษัทมหาชนจำกัด ซึ่งมีหนี้สินล้นพ้นตัวและเป็นหนี้ต่อเจ้าหนี้คนเดียวหรือหลายคนรวมเป็นจำนวนแน่นอนไม่น้อยกว่า 10 ล้านบาท อีกทั้งมีเหตุอันสมควรและมีช่องทางที่จะฟื้นฟูกิจการได้

มาตรการและขั้นตอนหลักในกระบวนการฟื้นฟูกิจการตามพระราชบัญญัติล้มละลายเริ่มต้นที่การสร้างสภาวะการพักการชำระหนี้โดยผลของกฎหมาย (Automatic Stay) กล่าวคือ เมื่อศาลล้มละลายมีคำสั่งรับคำร้องขอให้ศาลมีคำสั่งให้ฟื้นฟูกิจการของลูกหนี้แล้ว ลูกหนี้จะได้รับความคุ้มครองจากการถูกฟ้องร้องบังคับคดีในทางแพ่ง และการงดให้บริการสาธารณูปโภคต่างๆ ภายใต้เงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด และตัวลูกหนี้เองก็ถูกห้ามมิให้ชำระหนี้หรือก่อหนี้และกระทำการใดๆในทางที่ก่อให้เกิดภาระในทรัพย์สิน นอกจากการดำเนินการที่จำเป็นในการประกอบธุรกิจตามปกติ

เมื่อศาลไต่สวนและมีคำสั่งให้ฟื้นฟูกิจการของลูกหนี้ พร้อมทั้งแต่งตั้งผู้ทำแผนแล้ว ผู้ทำแผนจะเข้ามามีอำนาจหน้าที่ในการจัดการกิจการและทรัพย์สินของลูกหนี้และบรรดาสิทธิตามกฎหมายของผู้ถือหุ้นของลูกหนี้ (ยกเว้นสิทธิในการรับเงินปันผล) เจ้าหนี้ทุกรายจะต้องนำหนี้ที่เกิดขึ้นก่อนวันที่ศาลมีคำสั่งให้ฟื้นฟูกิจการมายื่นขอรับชำระหนี้ต่อเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ภายในเวลาที่กฎหมายกำหนดเพื่อรวบรวมและสรุปภาระหนี้สินทั้งหมดที่ลูกหนี้มีอยู่

ผู้ทำแผนที่ศาลมีคำสั่งแต่งตั้ง (ลูกหนี้อาจได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้ทำแผนเองก็ได้) จะต้องจัดทำแผนฟื้นฟูกิจการให้แล้วเสร็จและยื่นต่อเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ภายในกำหนดเวลาสามเดือนนับแต่วันโฆษณาคำสั่งตั้งผู้ทำแผนในราชกิจจานุเบกษา
ผู้ทำแผนจะต้องจัดทำแผนฟื้นฟูกิจการโดยมีรายการอย่างน้อยตามที่กฎหมายกำหนด โดยผู้ทำแผนจะต้องจัดเจ้าหนี้ออกเป็นกลุ่มๆ และกำหนดวิธีการชำระหนี้หรือปรับปรุงโครงสร้างหนี้สำหรับเจ้าหนี้แต่ละกลุ่มตามความเหมาะสม เช่น การยืดกำหนดเวลาชำระหนี้ การลดจำนวนหนี้ การแปลงหนี้เป็นทุน เป็นต้น ทั้งนี้ เจ้าหนี้มีประกันจะยังคงมีสิทธิเหนือหลักประกันที่เจ้าหนี้มีอยู่ และเจ้าหนี้ (ไม่ว่าจะเป็นเจ้าหนี้ประเภทใด) จะต้องได้รับชำระหนี้ไม่ต่ำกว่ากรณีที่ลูกหนี้ล้มละลาย อาจกล่าวได้ว่า เนื้อหาหลักของแผนฟื้นฟูกิจการนั้นที่จริงแล้วก็มีลักษณะเป็นไปในทำนองเดียวกับสัญญาปรับปรุงโครงสร้างหนี้ทั่วๆไป

เมื่อเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ได้รับแผนฟื้นฟูกิจการจากผู้ทำแผนแล้ว เจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์จะนัดประชุมเจ้าหนี้เพื่อปรึกษาลงมติว่าจะยอมรับแผนฟื้นฟูกิจการหรือไม่ ในกรณีที่ที่ประชุมเจ้าหนี้มีมติยอมรับแผนฟื้นฟูกิจการ เจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์จะรายงานมติดังกล่าวต่อศาล เพื่อขอให้ศาลมีคำสั่งว่าจะเห็นชอบกับแผนฟื้นฟูกิจการหรือไม่ต่อไป

แผนฟื้นฟูกิจการซึ่งศาลมีคำสั่งเห็นชอบแล้วจะมีผลผูกมัดเจ้าหนี้ตามกฎหมาย โดยในระหว่างระยะเวลาดำเนินการตามแผน (ไม่เกิน 5 ปี ซึ่งอาจขอขยายได้ไม่เกิน 2 ครั้งๆ ละไม่เกิน 1 ปี) นั้น ผู้บริหารแผนจะเป็นผู้ดำเนินการให้ลูกหนี้ปฏิบัติตามแผนฟื้นฟูกิจการ ซึ่งโดยหลักก็ได้แก่ การชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้และดำเนินการที่เกี่ยวข้องตามที่กำหนดไว้ในแผนฟื้นฟูกิจการ จนกว่าการฟื้นฟูกิจการจะได้ดำเนินการเป็นผลสำเร็จตามเงื่อนไขที่ระบุไว้ในแผนฟื้นฟูกิจการ เมื่อการฟื้นฟูกิจการเป็นผลสำเร็จตามแผนแล้ว ศาลจะมีคำสั่งยกเลิกการฟื้นฟูกิจการเพื่อให้ผู้บริหารของลูกหนี้กลับมามีอำนาจจัดการกิจการและทรัพย์สินของลูกหนี้ และผู้ถือหุ้นของลูกหนี้กลับมีสิทธิในฐานะผู้ถือหุ้นตามกฎหมายต่อไป หลังจากนั้น ลูกหนี้ก็จะดำเนินธุรกิจไปตามปกติโดยไม่ต้องตกอยู่ในการควบคุมดูแลของศาล และไม่ได้รับความคุ้มครองภายใต้สภาวะการพักชำระหนี้ (Automatic Stay) อีกต่อไป

ต่อมาได้มีการแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายล้มละลายให้มีกระบวนพิจารณาเกี่ยวกับการฟื้นฟูกิจการของลูกหนี้ซึ่งประกอบธุรกิจวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (เอสเอ็มอี) ที่เป็นบุคคลธรรมดา คณะบุคคล ห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล ห้างหุ้นส่วนจํากัด บริษัทจํากัด หรือนิติบุคคลอื่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวง ซึ่งประกอบธุรกิจที่มีลักษณะเป็นวิสาหกิจขนาดกลางหรือขนาดย่อมตามกฎหมายว่าด้วยการส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อมที่ขึ้นทะเบียนกับสำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม หรือที่จดทะเบียนกับหน่วยงานอื่นของรัฐด้วย และไม่อยู่ในสถานะที่จะชำระหนี้ได้ โดยลูกหนี้ที่เป็นบุคคลธรรมดา ต้องมีจำนวนหนี้แน่นอนไม่น้อยกว่า 2 ล้านบาท ลูกหนี้ที่เป็นคณะบุคคล ห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล ห้างหุ้นส่วนจำกัด หรือนิติบุคคลอื่นตามที่กำหนดใน กฎกระทรวง ต้องมีจำนวนหนี้แน่นอนไม่น้อยกว่า 3 ล้านบาท และลูกหนี้ที่เป็นบริษัทจำกัดต้องมีจำนวนหนี้แน่นอนไม่น้อยกว่า 3 ล้านบาทแต่ไม่ถึง 10 ล้านบาท

กระบวนการฟื้นฟูกิจการสำหรับเอสเอ็มอีนั้น มีหลักการในทำนองเดียวกับการฟื้นฟูกิจการสำหรับกิจการขนาดใหญ่ข้างต้น แต่มีความกระชับรวดเร็วกว่า โดยกระบวนการที่แตกต่างกันในสาระสำคัญได้แก่ การที่ผู้ร้องขอฟื้นฟูกิจการจะต้องเสนอแผนตั้งแต่ในชั้นยื่นคำร้อง พร้อมหลักฐานแสดงว่าเจ้าหนี้ได้ให้ความเห็นชอบกับแผนไม่น้อยกว่าสองในสามของหนี้ทั้งหมด และศาลจะพิจารณามีคำสั่งให้ฟื้นฟูกิจการและเห็นชอบด้วยแผนไปในคราวเดียวกัน การลดขั้นตอนการขอรับชำระหนี้ และระยะเวลาการดำเนินการตามแผนซึ่งจะไม่เกินสามปี

ล่าสุดนี้สภาผู้แทนราษฎรได้มีมติเห็นชอบกับร่างพระราชบัญญัติล้มละลายฉบับแก้ไขเพิ่มเติม เมื่อวันที่ 23 กันยายน 2569 โดยมีสาระสำคัญสรุปได้ดังนี้

1. การเปิดโอกาสให้มีการยื่นขอฟื้นฟูฐานะโดยไม่ต้องล้มละลาย

ร่างกฎหมายล้มละลายใหม่เปิดช่องให้บุคคลธรรมดาที่มีรายได้และมีหนี้แน่นอนไม่ต่ำกว่า 1 แสนบาท หรือผู้ประกอบกิจการที่มีหนี้ตั้งแต่ 100,000 บาท แต่ไม่เกิน 1 ล้านบาท สามารถยื่นคำร้องขอฟื้นฟูฐานะทางการเงินต่อศาลเพื่อเข้าสู่กระบวนการจัดการหนี้สินก่อนที่จะถูกฟ้องล้มละลายได้

ร่างกฎหมายใหม่ได้ลดขั้นตอนการจัดประชุมเจ้าหนี้เพื่อเห็นชอบกับแผนฟื้นฟู โดยเปลี่ยนมาเป็นการได้รับความยินยอมจากเจ้าหนี้ที่มีสัดส่วนหนี้รวมกันไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 ของยอดหนี้ทั้งหมด จากเดิมที่ต้องใช้คะแนนเสียงจากเจ้าหนี้สูงถึง 2 ใน 3 ของยอดหนี้

นอกจากนั้นยังเพิ่มกระบวนการฟื้นฟูกิจการแบบเร่งรัดที่เปิดโอกาสให้ลูกหนี้ที่ได้เจรจากับเจ้าหนี้เรียบร้อยแล้ว สามารถยื่นแผนที่เจ้าหนี้ยอมรับดังกล่าวพร้อมคำร้องขอฟื้นฟูกิจการต่อศาลได้ทันที

ตามร่างกฎหมายใหม่ยังเปิดช่องให้ศาลอาจมีคำสั่งเห็นชอบด้วยแผนในกรณีที่เจ้าหนี้ไม่ยอมรับแผนหรือยอมเจรจากับลูกหนี้ โดยมีเงื่อนไขว่าลูกหนี้ต้องยื่นข้อเสนอชำระหนี้เป็นหนังสือแก่เจ้าหนี้เกินกว่ากึ่งหนึ่งของจำนวนหนี้ทั้งหมดเป็นจำนวนสองครั้งและแผนมีวิธีการชำระหนี้ตามลำดับและเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด

เมื่อลูกหนี้ทำตามแผนสำเร็จ ศาลจะมีคำสั่งปลดลูกหนี้จากการฟื้นฟูฐานะ ซึ่งจะมีผลทำให้ลูกหนี้หลุดพ้นจากหนี้ทั้งปวงที่เกิดขึ้นก่อนวันที่ศาลเห็นชอบแผน ยกเว้นหนี้บางประเภท เช่น หนี้ค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร ค่าอุปการะเลี้ยงดูคู่สมรส หนี้ที่ไม่ได้ระบุไว้ในแผน หนี้ที่เกิดจากการละเมิดโดยจงใจ หรือหนี้ที่เกิดจากการทุจริตฉ้อโกง เป็นต้น

2. ข้าราชการและพนักงานรัฐไม่ต้องออกจากงานเมื่อล้มละลาย

ในกรณีข้าราชการ พนักงานหรือลูกจ้างของหน่วยงานรัฐ ที่เข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูฐานะทางการเงินแต่ไม่สามารถฟื้นฟูฐานะได้สำเร็จตามแผนจนเป็นเหตุให้ศาลต้องพิพากษาให้เป็นบุคคลล้มละลาย กรณีดังกล่าวจะไม่กระทบต่อคุณสมบัติในการรับราชการหรือเป็นพนักงานหรือลูกจ้างของหน่วยงานรัฐนั้นๆ กล่าวคือ บุคคลดังกล่าวที่ล้มละลายจากการฟื้นฟูฐานะไม่สำเร็จจะไม่ต้องพ้นจากตำแหน่งราชการหรือต้องออกจากงานเหมือนเช่นกฎหมายเดิมอีกต่อไป แต่ทั้งนี้ หลักการดังกล่าวจะคุ้มครองเฉพาะลูกหนี้ที่ล้มละลายโดยสุจริตอันสืบเนื่องจากการฟื้นฟูฐานะไม่สำเร็จเท่านั้น ไม่รวมถึงผู้ล้มละลายจากการทุจริตแต่อย่างใด

ขณะนี้ร่างกฎหมายใหม่ข้างต้นอยู่ในระหว่างการพิจารณาเห็นชอบโดยวุฒิสภา หากวุฒิสภาเห็นชอบแล้ว นายกรัฐมนตรีก็จะนำขึ้นทูลเกล้าฯ เพื่อพระมหากษัตริย์ทรงลงพระปรมาภิไธย และประกาศใช้ต่อไป