โดย ศาสตราจารย์ ดร. ศิวัช พงษ์เพียจันทร์
ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและพัฒนาการป้องกันและจัดการภัยพิบัติ
สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
เมื่อฝนเริ่มตกหนัก หลายครอบครัวไม่ได้มองเพียงท้องฟ้า แต่เริ่มมองปลั๊กไฟชั้นล่าง รถที่จอดหน้าบ้าน ยาที่ผู้สูงอายุต้องใช้ และสินค้าที่เก็บไว้ในร้าน เพราะรู้ว่าหากน้ำมาอีกครั้ง สิ่งที่ต้องสูญเสียอาจมากกว่าทรัพย์สิน น้ำท่วมเพียงไม่กี่วันอาจทำให้รายได้หยุดลง ขณะที่ค่าใช้จ่ายยังเดินต่อ และเมื่อระดับน้ำลด การกลับมาใช้ชีวิตตามเดิมก็อาจต้องใช้เวลาอีกหลายเดือน บทเรียนปี 2554 สะท้อนขนาดของความสูญเสียนี้ ตามรายงานประเมินผลกระทบจากอุทกภัยครั้งนั้น น้ำท่วมกระทบ 66 จังหวัด ประชาชนกว่า 13 ล้านคน และมีผู้เสียชีวิตมากกว่า 680 ราย โดยประเมินความเสียหายและความสูญเสียทางเศรษฐกิจรวมประมาณ 1.43 ล้านล้านบาท ซึ่งราวร้อยละ 90 เกิดขึ้นในภาคเอกชน [1]
ภายใต้เงื่อนไขที่ประเทศไทยต้องเผชิญความเสี่ยงอุทกภัยซ้ำทุกปี การเตรียมพร้อมจึงต้องเป็นงานต่อเนื่อง เช่นเดียวกับการดูแลถนน โรงพยาบาล และระบบไฟฟ้า ประเทศจำเป็นต้องมีบุคลากรที่ช่วยประเมินความเสี่ยงก่อนน้ำมา ทำให้บริการสำคัญดำเนินต่อได้ระหว่างน้ำท่วม และฟื้นฟูชุมชนให้พร้อมเผชิญเหตุครั้งต่อไป แนวคิดนี้สอดคล้องกับกรอบเซนไดของสหประชาชาติ ซึ่งให้ความสำคัญกับการเข้าใจความเสี่ยง การเสริมธรรมาภิบาลด้านความเสี่ยง การลงทุนป้องกัน การเตรียมพร้อม และการฟื้นฟูให้ดีและปลอดภัยกว่าเดิม [2]
ภาพ "20 อาชีพหลังมหาอุทกภัย" ที่แนบมา แสดงงานสำคัญ 6 กลุ่มซึ่งเชื่อมโยงกัน ตั้งแต่เทคโนโลยีและข้อมูล อาคารและเมือง สุขอนามัยและสิ่งแวดล้อม การขนส่งและธุรกิจ การเงินและประกันภัย ไปจนถึงชุมชนและสุขภาพจิต แม้ภาพจะใช้กรุงเทพมหานครเป็นฉากหลัง แต่บทบาทเหล่านี้สามารถปรับใช้กับจังหวัดอื่นตามลักษณะน้ำท่วม เศรษฐกิจ และความต้องการของประชาชน รายการทั้ง 20 เป็นข้อเสนอด้านบทบาทและทักษะที่ประเทศไทยควรพัฒนา โดยหลายบทบาทสามารถต่อยอดจากอาชีพเดิมและมีความจำเป็นตั้งแต่ก่อนเกิดเหตุจนถึงหลังการฟื้นฟู ส่วนความต้องการจ้างงานขึ้นอยู่กับความเสี่ยง งบประมาณ และบริบทของแต่ละพื้นที่
งานกลุ่มแรกทำหน้าที่เปลี่ยนข้อมูลให้กลายเป็นการตัดสินใจที่ช่วยปกป้องชีวิต นักวิเคราะห์ความเสี่ยงอุทกภัย เชื่อมโยงข้อมูลฝน ระดับน้ำ ภูมิประเทศ และความเปราะบางของชุมชน เพื่อบอกว่าพื้นที่ใดควรเตรียมพร้อมเป็นลำดับแรก ช่างติดตั้งเซนเซอร์น้ำอัจฉริยะ ช่วยให้การติดตามระดับน้ำ ปริมาณฝน และการทำงานของเครื่องสูบน้ำมีข้อมูลต่อเนื่อง รวมถึงดูแลอุปกรณ์ให้พร้อมใช้งานจริง นักบินโดรนสำรวจความเสียหาย ช่วยสำรวจอาคาร คันกั้นน้ำ และเส้นทางที่เข้าถึงยาก ส่วน นักวิเคราะห์ภาพดาวเทียม ช่วยมองภาพรวมของพื้นที่น้ำท่วมและติดตามการเปลี่ยนแปลงของพื้นดิน แนวปฏิบัติของ UN-SPIDER ใช้ภาพเรดาร์จากดาวเทียม Sentinel-1 ทำแผนที่น้ำท่วมได้แม้มีเมฆปกคลุม แต่ด้วยช่วงเวลาระหว่างการเก็บภาพ จึงอาจไม่ครอบคลุมช่วงที่น้ำขึ้นสูงสุด และยังมีข้อจำกัดในการตรวจจับน้ำท่วมในเขตเมืองหรือพื้นที่ที่มีพืชพรรณหนาแน่น [3] เมื่อข้อมูลเหล่านี้ถูกตรวจสอบร่วมกับข้อมูลภาคสนาม เจ้าหน้าที่ก็สามารถวางแผนช่วยเหลือได้ตรงจุดมากขึ้น คุณค่าของเทคโนโลยีจึงอยู่ที่การทำให้คนตัดสินใจได้ทันเวลา
งานกลุ่มที่สองทำให้บ้านและเมืองอยู่กับความเสี่ยงได้อย่างปลอดภัยขึ้น วิศวกรประเมินอาคารทนน้ำท่วม ตรวจโครงสร้างและระบบสำคัญ เพื่อประเมินความเสียหายและความพร้อมก่อนกลับมาใช้งาน ช่างปรับปรุงบ้านป้องกันน้ำท่วม ช่วยปรับตำแหน่งอุปกรณ์ไฟฟ้า เลือกวัสดุที่เหมาะสม และติดตั้งระบบป้องกันน้ำตามสภาพอาคาร ขณะที่ นักออกแบบเมืองฟองน้ำ วางแผนพื้นที่หน่วงน้ำ สวนรับน้ำ และพื้นผิวที่ช่วยให้น้ำซึมลงดินตามความเหมาะสม งานเหล่านี้ต้องมองทั้งบ้านแต่ละหลังและระบบระบายน้ำร่วมกัน เพราะการป้องกันจุดหนึ่งอาจส่งผลต่อการไหลของน้ำไปยังอีกจุดหนึ่ง งานวิจัยในกรุงเทพมหานครพบว่า ความกังวลต่อน้ำท่วมในอนาคตเป็นปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความเต็มใจจ่ายเพื่อสนับสนุนโครงการเมืองฟองน้ำ [4] ผลดังกล่าวสนับสนุนข้อเสนอให้การออกแบบโครงการดำเนินควบคู่กับการสื่อสารและการมีส่วนร่วมของชุมชน การซ่อมแซมหลังน้ำท่วมจึงเป็นโอกาสที่จะปรับปรุงจุดอ่อนซึ่งเคยทำให้เกิดความเสียหาย
เมื่อระดับน้ำลด งานด้านสุขอนามัยและสิ่งแวดล้อมกลับยิ่งสำคัญ องค์การอนามัยโลกระบุว่าอุทกภัยส่งผลต่อสุขภาพทั้งระยะสั้นและระยะยาว ตั้งแต่การจมน้ำ การบาดเจ็บ โรคติดเชื้อ ไปจนถึงปัญหาสุขภาพจิต [5] และเมื่อสถานพยาบาลถูกน้ำท่วม ระบบน้ำประปาและไฟฟ้าอาจหยุดทำงาน ทำให้การดูแลผู้ป่วยโรคเรื้อรังยากขึ้นในช่วงที่ผู้ป่วยมากขึ้น [6] ในพื้นที่ที่เพิ่งผ่านน้ำท่วม ความเสี่ยงสำคัญยังรวมถึงอันตรายจากไฟฟ้า การได้รับสารพิษ เชื้อราในอาคาร และพาหะนำโรค [7] ด้วยเหตุนี้ ผู้เชี่ยวชาญกำจัดเชื้อรา จึงต้องจัดการทั้งแหล่งความชื้นและวัสดุที่ได้รับผลกระทบ โดยแนวทางของหน่วยงานสหรัฐฯ ที่จัดทำร่วมกันหลายหน่วยงานแนะนำให้ผู้ทำความสะอาดสวมอุปกรณ์ป้องกัน อย่างน้อยหน้ากากกรองอนุภาค N95 แว่นตา และถุงมือ และให้กำจัดเชื้อราให้เสร็จก่อนกลับเข้าอยู่อาศัย [8] ส่วน นักวิทยาศาสตร์คุณภาพน้ำและตะกอน ตรวจสอบเชื้อโรค สารเคมี หรือโลหะหนักตามแหล่งเสี่ยงของแต่ละพื้นที่ โดยเฉพาะบริเวณใกล้โรงงาน พื้นที่เก็บสารเคมี หรือสถานที่กำจัดของเสีย ผลตรวจต้องช่วยตอบว่าควรฟื้นฟูพื้นที่อย่างไร และต้องเฝ้าระวังสิ่งใดต่อไป เพราะความใสของน้ำและความสะอาดที่เห็นด้วยตาไม่สามารถยืนยันความปลอดภัยจากสารปนเปื้อนได้ทั้งหมด WHO แนะนำให้หลีกเลี่ยงการดื่มน้ำประปาที่ไม่ต้มในช่วงน้ำท่วม เว้นแต่หน่วยงานในพื้นที่จะยืนยันหรือแนะนำเป็นอย่างอื่น [6] อย่างไรก็ตาม การต้มช่วยฆ่าเชื้อโรค แต่ไม่สามารถกำจัดโลหะหนักหรือทำให้น้ำที่ปนเปื้อนสารเคมีเป็นพิษปลอดภัยสำหรับดื่มได้ หากสงสัยการปนเปื้อนดังกล่าว ควรใช้น้ำจากแหล่งที่ได้รับการยืนยันว่าปลอดภัย
ในกลุ่มเดียวกัน ผู้ควบคุมระบบน้ำสะอาดเคลื่อนที่ ช่วยดูแลการผลิตและตรวจสอบคุณภาพน้ำสำหรับศูนย์พักพิงหรือชุมชนที่ระบบประปาขัดข้อง ผู้จัดการขยะภัยพิบัติ วางระบบแยกและจัดการขยะจำนวนมาก โดยแยกของเสียอันตรายออกจากวัสดุที่นำกลับมาใช้ได้ ซึ่งสอดคล้องกับแนวปฏิบัติสากลที่ตั้งเป้าลดความเสี่ยงต่อชีวิตและสุขภาพ ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และดึงมูลค่าจากขยะกลับมาเป็นประโยชน์ต่อชุมชน [9] ส่วน ที่ปรึกษาเกษตรและฟื้นฟูดิน ช่วยประเมินสภาพดิน ความเสียหายต่อการผลิต และความเหมาะสมของการกลับมาเพาะปลูก น้ำท่วมแต่ละพื้นที่อาจทิ้งปัญหาต่างกัน ทั้งตะกอน ความชื้น ความเค็ม หรือสารปนเปื้อน การฟื้นฟูจึงต้องเริ่มจากการรู้ว่าพื้นที่นั้นเสียหายอย่างไร เพื่อให้เกษตรกรลงทุนรอบใหม่ได้อย่างมั่นใจขึ้น
งานกลุ่มที่สี่ช่วยรักษาการดำรงชีวิตและความต่อเนื่องของเศรษฐกิจ นักวางแผนโลจิสติกส์ฉุกเฉิน ต้องรู้ว่าถนนใดยังใช้ได้ ควรมีเส้นทางสำรองอย่างไร และจะส่งอาหาร ยา และสิ่งจำเป็นให้ถึงผู้เดือดร้อนได้อย่างทั่วถึงอย่างไร ที่ปรึกษาความต่อเนื่องธุรกิจ ช่วยให้ร้านค้า โรงงาน และโรงพยาบาลเตรียมระบบสำรองด้านไฟฟ้า ข้อมูล สถานที่ทำงาน และผู้ส่งมอบสินค้า ความจำเป็นนี้ชัดเจนจากบทเรียนปี 2554 ที่ภาคการผลิตรับภาระประมาณร้อยละ 70 ของความเสียหายและความสูญเสียรวม โดยการท่วมของนิคมอุตสาหกรรมเป็นปัจจัยสำคัญ [1] ขณะที่ ผู้ประเมินความพร้อมรับภัย ตรวจสอบว่าแผนที่เขียนไว้มีคนรับผิดชอบ มีอุปกรณ์พร้อม และผ่านการฝึกซ้อมจริงหรือไม่ สำหรับธุรกิจขนาดเล็ก การเตรียมพร้อมอาจเริ่มจากการสำรองข้อมูลลูกค้า ยกสินค้าขึ้นที่สูง และกำหนดช่องทางติดต่อเมื่อต้องปิดร้านชั่วคราว สิ่งเหล่านี้ช่วยให้การกลับมาทำมาหากินมีจุดเริ่มต้นที่ชัดเจน
งานกลุ่มที่ห้าช่วยเชื่อมความเสียหายกับทรัพยากรที่ใช้ฟื้นฟู นักประเมินสินไหมดิจิทัล ใช้ภาพถ่ายและข้อมูลพื้นที่ประกอบการตรวจสอบความเสียหาย เพื่อช่วยให้การพิจารณาสินไหมมีหลักฐานชัดเจน พร้อมเปิดช่องทางให้ผู้ที่ไม่สะดวกใช้เทคโนโลยีเข้าถึงบริการ นักออกแบบประกันภัยพาราเมตริก พัฒนาความคุ้มครองที่จ่ายตามเงื่อนไขซึ่งกำหนดไว้ เช่น ระดับน้ำหรือปริมาณฝน ตัวอย่างจากโครงการนำร่องระดับรัฐบาลของฟิลิปปินส์แสดงให้เห็นการโอนความเสี่ยงไต้ฝุ่นและแผ่นดินไหวไปยังตลาดประกันภัยต่อระหว่างประเทศ โดยมีรายงานประเมินบทเรียนสำหรับการออกแบบกลไกในบริบทอื่น [10] งานนี้ต้องออกแบบและสื่อสารอย่างรอบคอบ เพราะความเสียหายจริงอาจไม่ตรงกับเกณฑ์ที่ใช้จ่ายเงิน ส่วน ผู้เชี่ยวชาญสินเชื่อปรับตัวต่อภูมิอากาศ ช่วยประเมินแผนลงทุนเพื่อฟื้นฟูและลดความเสี่ยง โดยพิจารณาความสามารถในการชำระหนี้ควบคู่กัน การเงินที่เหมาะสมควรช่วยให้ประชาชนกลับมายืนได้ และเพิ่มความพร้อมสำหรับอนาคต
งานกลุ่มสุดท้ายดูแลความเข้าใจ ความเชื่อมั่น และจิตใจของผู้คน นักสื่อสารความเสี่ยงและระบบเตือนภัย ต้องแปลข้อมูลให้เป็นคำแนะนำที่ประชาชนใช้ได้จริง บอกให้ชัดว่าพื้นที่ใดเสี่ยง ควรเตรียมอะไร และเมื่อใดควรอพยพ พร้อมเลือกช่องทางที่เข้าถึงผู้สูงอายุ คนพิการ และผู้ที่ไม่ได้ใช้สมาร์ตโฟน รายงานของ UNDRR และ WMO ปี 2023 ระบุว่า ณ เดือนมีนาคมของปีนั้น มี 101 ประเทศรายงานว่ามีระบบเตือนภัยหลายภัย อย่างไรก็ตาม การมีระบบไม่ได้หมายความว่าจะมีความครอบคลุมและขีดความสามารถเพียงพอ รายงานจึงเน้นการใช้ช่องทางสื่อสารที่หลากหลายและการพัฒนาระบบร่วมกับชุมชนให้ตอบสนองความต้องการของท้องถิ่น [11] ส่วน ผู้จัดการฟื้นฟูสุขภาพจิตหลังภัย ช่วยประสานการดูแลและส่งต่อผู้ได้รับผลกระทบไปยังบุคลากรที่เหมาะสม WHO/Europe ระบุว่าอุทกภัยส่งผลต่อสุขภาพจิตได้ทั้งระยะสั้นและระยะยาว ตั้งแต่ความทุกข์ใจและความเครียด ไปจนถึงภาวะเครียดหลังเหตุการณ์สะเทือนใจ ความวิตกกังวล การนอนไม่หลับ และภาวะซึมเศร้า [5] งานวิจัยในจังหวัดนครปฐมหลังน้ำท่วมปี 2554 พบว่า ในการวิเคราะห์ก่อนปรับปัจจัยกวน ผู้ประสบภัยมีผลคัดกรองที่บ่งชี้ความเป็นไปได้ของปัญหาสุขภาพจิตระดับรุนแรงสูงกว่าผู้ไม่ประสบภัยประมาณ 1.5 เท่า ผลนี้เป็นการคัดกรองด้วยแบบประเมิน มิใช่การยืนยันการวินิจฉัยโรคทางจิตเวช หลังปรับปัจจัยกวน ผู้วิจัยพบความสัมพันธ์ระหว่างผลคัดกรองดังกล่าวกับการหยุดชะงักของบริการจำเป็น และการมีโรคความดันโลหิตสูงหรือเบาหวาน [12] เพราะการสูญเสียบ้าน รายได้ หรือคนใกล้ชิดอาจทิ้งความเครียดและความหวาดกลัวไว้นานกว่าช่วงที่น้ำท่วม การฟื้นฟูชุมชนจึงต้องให้พื้นที่กับการรับฟังและการกลับมาใช้ชีวิตด้วย [5]
อย่างไรก็ตาม การระบุชื่ออาชีพทั้ง 20 ยังไม่เพียงพอที่จะทำให้เกิดงานอย่างยั่งยืน ประเทศไทยต้องสร้างเส้นทางพัฒนาทักษะและความต้องการจ้างงานที่ต่อเนื่อง มหาวิทยาลัยและอาชีวศึกษาสามารถร่วมกับท้องถิ่นพัฒนาหลักสูตรระยะสั้นที่ฝึกกับปัญหาจริง เปิดโอกาสให้ช่าง ผู้ประกอบการ คนงาน และคนในชุมชนต่อยอดความรู้เดิม ส่วนงานที่เกี่ยวข้องกับวิชาชีพเฉพาะต้องดำเนินการโดยผู้มีคุณสมบัติเหมาะสม ขณะเดียวกัน ผู้ปฏิบัติงานต้องมีอุปกรณ์ป้องกัน การฝึกความปลอดภัย และค่าตอบแทนที่เป็นธรรม เพราะคนที่เข้าไปฟื้นฟูพื้นที่ก็ต้องได้รับการคุ้มครองเช่นกัน [8] การจ้างงานควรครอบคลุมทั้งปี ตั้งแต่สำรวจพื้นที่เสี่ยง บำรุงรักษาเซนเซอร์ ตรวจระบบน้ำและอาคาร ฝึกซ้อมอพยพ ไปจนถึงประเมินผลหลังเกิดเหตุ แต่ละท้องถิ่นอาจใช้ทีมร่วมระดับจังหวัด เครือข่ายห้องปฏิบัติการ หรือความร่วมมือกับสถาบันการศึกษา โดยกำหนดผู้รับผิดชอบและช่องทางเรียกใช้บริการให้ชัดเจน หากมีข้อมูลความต้องการของพื้นที่และงบประมาณที่ต่อเนื่อง งานเหล่านี้ก็สามารถเป็นทั้งบริการสาธารณะที่จำเป็นและโอกาสสร้างรายได้ให้คนในชุมชน
เป้าหมายของการพัฒนาอาชีพด้านอุทกภัยคือการทำให้ความสูญเสียลดลง เมื่อฝนกลับมาอีกครั้ง ประเทศควรมีคนที่อ่านความเสี่ยงได้ มีช่างที่เตรียมบ้านให้พร้อม มีผู้ตรวจสอบสิ่งปนเปื้อน มีทีมที่รักษาการทำมาหากิน และมีผู้ดูแลคนที่ยังไม่พร้อมเริ่มต้นใหม่ หากประเทศไทยลงทุนกับทักษะเหล่านี้อย่างจริงจัง สิ่งที่เติบโตขึ้นพร้อมกับอาชีพจะเป็นความสามารถของสังคมในการปกป้องชีวิต และช่วยให้ผู้ประสบภัยกลับมายืนได้เร็วขึ้นอย่างมีศักดิ์ศรี
เอกสารอ้างอิง
[1] World Bank. (2012). Thai flood 2011: Rapid assessment for resilient recovery and reconstruction planning. https://www.gfdrr.org/sites/default/files/publication/Thai_Flood_2011_2.pdf
[2] United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030. https://www.undrr.org/publication/sendai-framework-disaster-risk-reduction-2015-2030
[3] UN-SPIDER. (n.d.). Recommended practice: Flood mapping and damage assessment using Sentinel-1 SAR data in Google Earth Engine. United Nations Office for Outer Space Affairs. Retrieved October 5, 2026, from https://un-spider.org/advisory-support/recommended-practices/recommended-practice-google-earth-engine-flood-mapping
[4] Srinark, S., Praneetvatakul, S., & Pongput, K. (2019). การรับรู้และความเต็มใจจ่ายของสาธารณะชนในการริเริ่มเมืองฟองน้ำในกรุงเทพมหานคร [Public perceptions and willingness to pay for sponge city initiatives in Bangkok]. Veridian E-Journal, Silpakorn University (Humanities, Social Sciences and Arts), 12(1), 1126–1135. https://he02.tci-thaijo.org/index.php/Veridian-E-Journal/article/view/145419
[5] World Health Organization Regional Office for Europe. (n.d.). Floods. Retrieved October 5, 2026, from https://www.who.int/europe/health-topics/floods
[6] World Health Organization Regional Office for Europe. (2021, July 20). Public health advice for flooding in western Europe. https://www.who.int/europe/news-room/20-07-2021-public-health-advice-for-flooding-in-western-europe
[7] World Health Organization Regional Office for Europe. (2013, June 14). Floods in Europe – what people can do to protect themselves [News release]. https://www.who.int/europe/news/item/14-06-2013-floods-in-europe-what-people-can-do-to-protect-themselves
[8] U.S. Environmental Protection Agency. (2015). Homeowner's and renter's guide to mold cleanup after disasters. https://www.epa.gov/mold/homeowners-and-renters-guide-mold-cleanup-after-disasters
[9] Joint UNEP/OCHA Environment Unit. (2011). Disaster waste management guidelines. United Nations Environment Programme & Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. https://www.preventionweb.net/files/18062_disasterwastemanagementguidelinesfi.pdf
[10] World Bank. (2020). The Philippines parametric catastrophe risk insurance program pilot: Lessons learned. https://doi.org/10.1596/36013
[11] United Nations Office for Disaster Risk Reduction & World Meteorological Organization. (2023). Global status of multi-hazard early warning systems 2023. https://www.undrr.org/publication/global-status-multi-hazard-early-warning-systems-2023
[12] Yoda, T., Yokoyama, K., Suzuki, H., & Hirao, T. (2017). Relationship between long-term flooding and serious mental illness after the 2011 flood in Thailand. Disaster Medicine and Public Health Preparedness, 11, 300–304. https://www.cambridge.org/core/journals/disaster-medicine-and-public-health-preparedness/article/relationship-between-longterm-flooding-and-serious-mental-illness-after-the-2011-flood-in-thailand/2FA137BC1120B704261407D9B0D8CDC9