รศ.ดร.อานนท์ ศักดิ์วรวิชญ์
สาขาวิชาปัญญาและการวิเคราะห์ธุรกิจ
สาขาวิชาวิทยาการประกันภัยและการบริหารความเสี่ยง
สาขาวิชาสถิติศาสตร์
คณะสถิติประยุกต์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์
ในบทความก่อน 135 ปี พระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองแห่งรัสเซียเสด็จเยือนสยาม ในรัชสมัยพระพุทธเจ้าหลวง https://mgronline.com/daily/detail/9690000036731 ได้นำเสนอว่าพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่สาม มีพระราชบัญชาให้มกุฎราชกุมารซาเรวิซหรือต่อมาคือพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองแห่งรัสเซียเสด็จเยือนบูรพทิศ และมีพระบรมราชโองการให้เจ้าชาย Esper Ookhtomsky หรือในภาษารัสเซียว่า Esper Esperovich Ukhtomsky (1861-1921) ตามเสด็จและเขียนบันทึกการเดินทาง Travel in the East of His Imperial Highness the Tsar's heir Tsesarevich เป็นภาษารัสเซียอย่างละเอียดละออ เส้นทางเสด็จพระราชดำเนินและแผนที่การเดินทาง (Journey map) ได้นำเสนอไปในบทความที่แล้ว ในบทความนี้จะได้นำเสนอรายละเอียดการตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้ อันทรงคุณค่าทางศิลปะและทางประวัติศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง
หนังสือเล่มนี้มีชื่อภาษารัสเซียว่า "Путешествие на Восток, совершенное его высочеством цесаревичем Николаем"
หากสนใจจะดาวน์โหลดให้ไปที่ Presidential Library of Russia (prlib.ru) ให้พิมพ์คำค้นหาในช่องค้นหาด้วยภาษารัสเซียว่า "Путешествие на Восток цесаревича Николая" (การเดินทางสู่ตะวันออกของมกุฎราชกุมารนิโคลัส) จะไฟล์ PDF ของต้นฉบับที่สแกนจากหนังสือจริง (รวมถึงภาพประกอบทุกแผ่น) ความละเอียดสูงมากจำนวนหกไฟล์ เพราะเข้าเล่ม (binding) เป็นหกเล่ม พิมพ์ที่โรงพิมพ์ F. A. Brockhaus ในเมือง Leipzig เยอรมนี ในค.ศ. 1893-1897 ซึ่งใช้เวลาพิมพ์ยาวนานถึง 4 ปีเต็ม หนังสือแบ่งออกเป็นสามภาค
ภาคที่ 1 การเข้าสู่โลกตะวันออก (The Entrance) เส้นทางเริ่มจากรัสเซียผ่านคลองสุเอซ (อียิปต์) เข้าสู่อินเดีย และซีลอน (ศรีลังกา) เนื้อหานำเสนออารยธรรมโบราณของอินเดีย การรับรองจากเจ้าผู้ครองนครต่างๆ ภายใต้อิทธิพลของอังกฤษ Ookhtomsky ปูพื้นฐานเรื่อง "จิตวิญญาณตะวันออก" และพยายามเปรียบเทียบความรุ่งเรืองของอารยธรรมโบราณกับความเจริญของจักรวรรดิรัสเซีย
ภาคที่ 2 หัวใจของอุษาคเนย์และแดนมังกร (The Climax) เส้นทางสิงคโปร์ ชวา สยาม ฮ่องกง และจีน บันทึกถึงความตื่นตาตื่นใจในศิลปวัฒนธรรมที่แตกต่างจากอินเดีย สยามและชวาถูกบรรยายในฐานะที่เป็น "ขุมทรัพย์ทางวัฒนธรรม" ที่รัสเซียต้องทำความรู้จักให้ลึกซึ้ง โดยเน้นเรื่องความใจกว้างทางศาสนาและศิลปะการร่ายรำ
ภาคที่ 3 จรดปลายบูรพาทิศและการหวนกลับ (The Return) เส้นทาง ญี่ปุ่น วลาดีวอสต็อก การเดินทางข้ามไซบีเรีย (เส้นทางรถไฟที่เพิ่งเริ่มสร้าง) กลับเข้าสู่รัสเซียเนื้อหา เน้นเรื่อง "ภูมิรัฐศาสตร์" (Geopolitics) โดย เฉพาะในญี่ปุ่น Ookhtomsky วิเคราะห์ถึงอนาคตของรัสเซียในตะวันออกไกล และจบด้วยการบรรยายถึง "เส้นทางรถไฟทรานส์-ไซบีเรีย" ซึ่งเป็นเป้าหมายยุทธศาสตร์สูงสุดของการเสด็จครั้งนี้
หนังสือ Travel in the East ตีพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษในค.ศ. 1900 หลังจากเหตุการณ์จริงประมาณ 10 ปีหรือเมื่อ 125 ปีก่อน หลังจากการสวรรคตของพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่สามผู้มีพระบรมราชโองการให้เขียนหนังสือเล่มนี้ และพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 พระราชโอรสได้เสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว แต่เคยมีการตีพิมพ์เป็นภาษารัสเซียมาก่อนหน้านั้น เพราะเขียนเป็นภาษารัสเซียมาก่อน
หนังสือเล่มนี้ขึ้นชื่อเรื่องความสวยงามมาก เพราะมีภาพประกอบที่แกะสลักบนไม้ (Wood engravings) กว่า 500 ภาพ และภาพพิมพ์ด้วยแม่พิมพ์โลหะร่องลึกที่กัดด้วยแสง (Heliogravure) อีกจำนวนมาก อันเป็นเทคนิคการพิมพ์ภาพที่ให้ระดับน้ำหนักแสงเงาใกล้เคียงภาพถ่ายมากที่สุดในยุคนั้น หนังสือเล่มนี้ในปัจจุบันถือเป็นของสะสมที่มีราคาสูงในปัจจุบัน
- ผู้ทรงนิพนธ์คือเจ้าชาย Esper Ookhtomsky ซึ่งได้ร่วมตามเสด็จมกุฎราชกุมารซาเรวิซแห่งรัสเซียสู่บูรพทิศ และทรงเป็นผู้ที่สนใจและหลงใหลศิลปะและโบราณคดีแห่งบูรพทิศ โดยรับพระบรมราชโองการในพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่สามให้เขียนบันทึกการเดินทางเล่มนี้
- ผู้มีพระบรมราชโองการให้ตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้คือพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองแห่งรัสเซีย
- นักแปลคือ Robert Goodlet แห่ง St. Petersburg
- บรรณาธิการคือ เซอร์ จอร์จ เบิร์ดวูด (Sir George Birdwood) นักวิชาการด้านบูรพทิศศึกษาผู้มีชื่อเสียงอย่างยิ่งในยุคนั้นชาวอังกฤษ
- ช่างภาพประจำราชสำนักผู้ตามเสด็จและเป็นต้นแบบของภาพพิมพ์ในหนังสือคือ Vladimir Mendeleev บุตรชายของนักเคมีชื่อดังก้องโลก Dmitry Mendeleev ผู้คิดค้นตารางธาตุและกฎออกเตฟ
- จิตรกรประจำราชสำนักผู้ตามเสด็จและวาดภาพบันทึกไว้คือ Nikolai Nikolaevich Gritsenko (1856–1900)
- ช่างพิมพ์ และช่างแกะไม้แม่พิมพ์ อันมีฝีมือช่างระดับเทวดาคือ Nikolai Karazin
- ภาพพิมพ์ Heliogravure อันประณีต เป็นฝีมือการพิมพ์ของโรงพิมพ์ Friedrich Arnold Brockhaus (F. A. Brockhaus) ในเมือง Leipzig เยอรมนี ซึ่งเป็นโรงพิมพ์ภาพพิมพ์ชั้นสูงที่รับทำเฉพาะแผ่นภาพพิเศษ (Plates) และมีผลงานพิมพ์ภาพอันละเอียดยอดเยี่ยม
หากสนใจจะดาวน์โหลดหนังสือเล่มนี้เป็น pdf ฉบับภาษาอังกฤษที่ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ 100 ปีก่อนให้ไปที่ kkvlibrary.com เว็บไซต์ห้องสมุดออนไลน์ (Digital Repository) ที่รวบรวมหนังสือหายาก (Antiquarian books) และโบราณวัตถุ คอลเลกชันส่วนตัวของ K.K. Venugopal ทนายความอาวุโสชาวอินเดีย ให้กดค้นด้วยคำว่า “Travels in the East Nicholas II Emperor of Russia when cesarewitch 1890-1891”
===============
การเดินทางสู่ตะวันออก ของ นิโคลัสที่ 2 จักรพรรดิแห่งรัสเซีย
เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นซาร์เรวิช (มกุฎราชกุมาร) เล่มที่ 2 ค.ศ. 1890-1891
เขียนโดยพระบรมราชโองการของพระจักรพรรดิ
โดย เจ้าชาย อี. อุกตอมสกี (Prince E. Ookhtomsky)
และแปลจากภาษารัสเซียโดย โรเบิร์ต กูดเลต (เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก)
ในชุดสองเล่ม : พร้อมภาพประกอบแกะสลักบนไม้ประมาณ 500 ภาพ
และภาพพิมพ์เฮลิโอกราวัวร์ (Heliogravure) จำนวนมาก
บรรณาธิการโดย เซอร์ จอร์จ เบิร์ดวูด (Sir George Birdwood) M.D., K.C.I.E., ETC.
เล่มที่ 2 เวสต์มินสเตอร์ บริษัท อาร์ชิบัลด์ คอนสเตเบิล แอนด์ คอมพานี จำกัด 1900 (พ.ศ. 2443)
===============
- Archibald Constable เป็นสำนักพิมพ์โดยได้รับพระบรมราชานุญาต จากสมเด็จพระราชินีแห่งอังกฤษ ผู้พิมพ์หนังสือ Travel in the East เล่มนี้ใน Scotland แต่นำภาพพิมพ์ Heliogravure จาก Brockhaus ในเยอรมนี มาเข้าเล่มรวมกันใน Scotland
การจัดพิมพ์ฉบับภาษาอังกฤษครั้งแรกเมื่อร้อยกว่าปีก่อนนั้น เข้าเล่มเป็น สอง volume ซึ่งต่างจากต้นฉบับภาษารัสเซียที่แบ่งเป็นสามภาค และเข้าเล่มเป็นหกเล่ม
ปกหนังสือฉบับภาษาอังกฤษทำด้วยผ้าลินิน ประทับตราพระราชลัญจกรประจำแผ่นดินของจักรวรรดิรัสเซีย (Coat of Arms of the Russian Empire) อันเป็นตรานกอินทรีสองหัว (Imperial Double-Headed Eagle)
เรานำสารบาญภาพประกอบหนังสือที่สำคัญและเกี่ยวข้องกับประเทศไทยมาแสดงให้เห็น
===============
รายชื่อภาพประกอบ
ภาพพิมพ์เหล็กและภาพพิมพ์เฮลิโอกราวัวร์
สมเด็จพระจักรพรรดินิโคลัสที่ 2 (ภาพพอร์ตเทรตเหล็ก): ภาพหน้าปก (Frontispiece)
สถานศักดิ์สิทธิ์ทางตอนใต้ของอินเดีย (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 80ฃเรือกอนโดลา (เรือพระที่นั่ง) ของกษัตริย์แห่งสยาม (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 206
ภายในวัดของสยาม (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 226
พายุในป่าไซบีเรีย (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 463
ภาพประกอบเต็มหน้า (ตัวอย่างรายการสำคัญที่เกี่ยวข้องกับไทย)
การลงจอด (ขึ้นฝั่ง) ณ กรุงเทพฯ: หน้า 209
กษัตริย์แห่งสยามในเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก: หน้า 213
การเสด็จออกจากพระบรมมหาราชวังในกรุงเทพฯ: หน้า 217
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว): หน้า 229
กรุงเทพฯ จากภูเขาทอง: หน้า 237
วัดในบางปะอิน: หน้า 241
===============
ภาพเกี่ยวกับประเทศไทยใช้การพิมพ์แบบ Heliogravure คือภาพ "King of Siam's Gondolas" (หน้า 206) ซึ่งน่าจะเป็นภาพเรือพระที่นั่งที่มีความละเอียดสูงมาก อันเป็นเรือพระที่นั่งอนันตนาคราชในปัจจุบัน
หนังสือเล่มนี้ กรมศิลปากรเคยแปลเป็นภาษาไทยเฉพาะบทที่ 30 อันเป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทยโดยตรง ในวาระครบ 100 ปีแห่งความสัมพันธ์ระหว่างไทย-รัสเซีย
สำหรับผู้ที่สนใจอ่านเล่มนี้ให้ดาวน์โหลดได้ที่ หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร
ใน พ.ศ. 2561 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังจัดพิมพ์ จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พุทธศักราช 2433 และการเสด็จเยือนประเทศสยาม (ตัดตอนจาก การเสด็จประพาสประเทศทางตะวันออก) ของพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 แห่งรัสเซีย เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นมกุฎราชกุมาร ค.ศ. 1890-1891 เป็นการจัดพิมพ์หนังสือสองเล่มที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกันรวมกันเป็นเล่มเดียวกัน พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ นายวุฒิ สุมิตร รองราชเลขาธิการ เมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2561. ณ พลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส จัดพิมพ์โดย บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) กรุงเทพ.
สำหรับผู้ที่สนใจอ่านเล่มนี้ ให้ดาวน์โหลดได้ที่ ห้องสมุดดิจิทัลมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ในวันที่ 26 มีนาคม 2026 (พ.ศ. 2569) มีการจัดงานที่ ศูนย์วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมรัสเซีย (Russian Centre of Science and Culture/ Russian House) ในกรุงเทพฯ ตั้งอยู่ที่บ้านเลขที่ 78 ซอยสันติภาพ ถนนทรัพย์ แขวงสี่ลม เขตบางรัก กรุงเทพมหานคร 10500 อยู่ใกล้กับอาคารสำนักงานของสถานทูตรัสเซีย (ถนนทรัพย์) แต่อยู่ในส่วนที่เป็นอาคารทางวัฒนธรรมโดยเฉพาะ ซึ่งจะใช้เป็นสถานที่จัดกิจกรรมเรียนภาษารัสเซีย นิทรรศการศิลปะ และงานเปิดตัวหนังสือประวัติศาสตร์ Travel in the East ฉบับภาษารัสเซีย (2026)
Rossotrudnichestvo เป็นองค์กรหลักที่ดูแล Russian House ทั่วโลก (มีมากกว่า 80 แห่ง) โดยทำหน้าที่เหมือน "British Council" ของอังกฤษ หรือ "สถาบันกอทเธ่" (Goethe-Institut) ของเยอรมนี สังกัดกระทรวงการต่างประเทศของรัสเซีย
ผู้อำนวยการของ Russian House มักจะมีตำแหน่งเป็น ที่ปรึกษา (Counselor) หรือ เลขานุการ (Secretary) ของสถานเอกอัครราชทูตรัสเซียด้วย เพื่อให้มีเอกสิทธิ์และความคุ้มกันทางการทูตในการดำเนินงาน
“การจัดพิมพ์บันทึกการเสด็จประพาสตะวันออกของพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 อีกครั้งในครั้งนี้ มีขึ้นเพื่อประจวบเหมาะกับวาระครบรอบ 135 ปี แห่งการเสด็จเยือนสยามของมกุฎราชกุมารนิโคลัส อเล็กซานโดรวิช เมื่อปี พ.ศ. 2434 (ค.ศ. 1891)” อนาสตาเซีย ติโมเฟวา ที่ปรึกษาฝ่ายกิจกรรมผู้เชี่ยวชาญ การวิเคราะห์ และกิจกรรมระหว่างประเทศแห่งสมาคมภูมิศาสตร์รัสเซีย (Russian Geographical Society) กล่าว
อนาสตาเซีย ติโมเฟวา กล่าวเสริมว่า “การเดินทางของมกุฎราชกุมารในครั้งนั้นถือเป็นสัญลักษณ์แห่งจุดเริ่มต้นของสัมพันธไมตรีอันดีระหว่างรัสเซียและไทย โดยในระหว่างการเสด็จเยือนสยาม องค์รัชทายาทแห่งรัสเซียทรงได้รับการถวายเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ และในขณะเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2396-2453) ก็ทรงได้รับการถวายเครื่องราช อิสริยาภรณ์เซนต์แอนดรูว์ (Order of St. Andrew the Apostle First-Called) สิ่งเหล่านี้ช่วยสถาปนาการเจรจาด้วยความไว้วางใจระหว่างทั้งสองประเทศและในวันนี้ การจัดพิมพ์หนังสือประวัติศาสตร์เล่มนี้ขึ้นใหม่ จึงเป็นการสานต่อมรดกทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมร่วมกัน ซึ่งจะช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์ระหว่างแวดวงธุรกิจและวัฒนธรรมของรัสเซียและไทยให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้น”
หนังสือ Travel in the East ฉบับปรับปรุงในภาษารัสเซีย (2026) นั้น พิมพ์เป็นชุด 3 เล่ม
ทั้งนี้ มีแผนการที่จะจัดทำหนังสือฉบับภาษาไทย โดยจะมีการมอบสำเนาหนังสือให้แก่หอสมุดแห่งชาติ และสยามสมาคมในพระบรมราชูปถัมภ์ ต่อไป อันจะเป็นการแปลหนังสือ Travel in the East ทั้งเล่มเป็นภาษาไทย (มิใช่การแปลเฉพาะบทที่ 30 ที่กรมศิลปากรเคยดำเนินการแปลมาก่อนหน้านี้)
ในนิทรรศการมีรายละเอียดเพิ่มเติมที่น่าสนใจเกี่ยวกับศิลปินและช่างภาพที่ร่วมคณะเดินทางในครั้งนั้น ซึ่งทำให้หนังสือนี้มีคุณค่าทางศิลปะและประวัติศาสตร์อย่างมหาศาล
ภาพเหล่านี้มีค่ามหาศาล เพราะเป็นบันทึกเชิงกายภาพที่บอกเราว่า "สยามในสายตาคนรัสเซียเมื่อ 135 ปีก่อน" มีรูปร่างหน้าตาอย่างไรแบบไม่มีการปรุงแต่งผ่านจินตนาการของจิตรกร
การระบุชื่อของช่างภาพ จิตรกร ช่างแม่พิมพ์และช่างภาพพิมพ์ในฉบับพิมพ์ใหม่ค.ศ. 2026 นี้ เป็นการให้เกียรติเขาในฐานะผู้บันทึกภาพประวัติศาสตร์ที่เกือบจะถูกลืมเลือนไปภายใต้เงาของนามสกุลอันโด่งดังของพ่อ (หมายถึง Vladimir Mendeleev ผู้มีอายุสั้น บุตรชายของ Dmitry Mendeleev นักเคมีชื่อก้องโลก)
หนังสือเล่มนี้รวบรวมเอา "ยอดฝีมือ" จากหลายแขนง ทั้งนักการทูต (อุคตอมสกี), ศิลปินสงคราม (คาราซิน) และทายาทนักวิทยาศาสตร์เอก (วลาดิมีร์) มาทำงานร่วมกันจนเกิดเป็นผลงานชิ้นเอกเล่มนี้
สิ่งที่เพิ่มเติมในฉบับพิมพ์ใหม่ (Updated Edition) ของ Travel in the East
ดัชนีชื่อและสถานที่ (Name and Geographical Indications) ช่วยให้สืบค้นได้ง่ายว่าคนในรูปคือใคร หรือสถานที่นั้นปัจจุบันคือที่ไหน
แผนที่การเดินทาง (Map of the Journey) ทำให้เห็นเส้นทางทั้งหมดตั้งแต่รัสเซีย ผ่านอินเดีย สยาม จีน ไปจนถึงญี่ปุ่น ช่วยให้เข้าใจ "บริบทเชิงภูมิรัฐศาสตร์" ของการเดินทางครั้งนี้ได้ชัดเจนขึ้น
หนังสือ Travel in the East เป็นการรวมตัวของ "ที่สุด" ในยุคนั้น คือ บันทึกจากเจ้าชาย (อุคตอมสกี) + ภาพวาดจากยอดศิลปิน (คาราซิน) + ภาพถ่ายจากทายาทอัจฉริยะ (เมนเดเลเยฟ)
บันทึกงานนิทรรศการและงานเลี้ยงรับรอง ในระหว่างการนำเสนอหนังสือ คณะผู้จัดงานได้จัดแสดงนิทรรศการที่อุทิศให้แก่ประวัติศาสตร์แห่งมิตรภาพระหว่างราชวงศ์โรมานอฟแห่งจักรวรรดิรัสเซีย และมหาจักรีบรมราชวงศ์แห่งราชอาณาจักรไทย
นับเป็นเรื่องที่น่ายินดีที่ทาง Russian House จะแปลหนังสือ Travel in the East ทั้งเล่มเป็นภาษาไทยและจะได้จัดพิมพ์ในโอกาสต่อไป
โดยเฉพาะในปีหน้า พ.ศ. 2570 เป็นวาระ ครบรอบ 130 ปี ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิยมหาราชและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้าเสด็จพระราชดำเนินเยือนรัสเซีย
การเสด็จเยือนคราวนั้นเป็นวาระสำคัญยิ่งของไทย และเป็นผลสืบเนื่องจากการที่มกุฎราชกุมารซาเรวิซเสด็จเยือนสยามเมื่อ 6 ปีก่อน ต่อมาจึงขึ้นครองราชย์เป็นพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สอง และแน่นอนว่ามีพระบรมฉายาลักษณ์ฉายในกรุงเทพ ไว้ด้วย
การเสด็จเยือนรัสเซียครั้งนั้น พระบรมฉายาลักษณ์สองรูป รูปหนึ่งทรงถ่ายคู่กับพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สอง และอีกรูป ทรงถ่ายในสวนที่พระราชวังในนครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ระหว่างพระประยูรญาติในราชวงศ์จักรีและราชวงศ์โรมานอฟ ด้วยพระอิริยาบถทรงสบายแต่สง่างาม สะท้อนให้เห็นว่าสองพระราชวงศ์ ทรงใกล้ชิดและรักใคร่ชอบพอกันมาก
พระบรมฉายาลักษณ์สองรูปที่ฉายในรัสเซียนั้นได้เผยแพร่ไปทั่วยุโรป ทำให้ชาติต่าง ๆ ในยุโรป เกรงใจจักรวรรดิรัสเซีย และทำให้ไทยดำรงเอกราช ไม่ต้องเป็นเมืองขึ้นมาจนถึงวันนี้
รัฐบาลไทยกับรัสเซีย น่าจะการเฉลิมฉลอง จัดนิทรรศการเทอดพระเกียรติ พระพุทธเจ้าหลวง ที่นครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก และหากหนังสือ Travel in the East ฉบับแปลภาษาไทยทั้งเล่ม จะตีพิมพ์ได้ทันในปีหน้า ก็จะเป็นวาระอันเป็นมงคลเหมาะสมกับการเฉลิมฉลองเป็นอย่างยิ่ง
รายการอ้างอิง
สมาคมภูมิศาสตร์รัสเซีย (Russian Geographical Society - RGO): * The RGS Presented a Book about Nikolai II's Travels to the East
https://tsarnicholas.org/2026/03/28/russian-geographical-society-issues-new-edition-of-nicholas-iis-journey-to-the-far-east/
เว็บไซต์ประวัติศาสตร์ Tsarnicholas.org (โดย Paul Gilbert): * Russian Geographical Society issues new edition of Nicholas II's journey
สำนักพระราชวัง. (2561). จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พุทธศักราช 2433 และการเสด็จเยือนประเทศสยาม (ตัดตอนจาก การเสด็จประพาสประเทศทางตะวันออก) ของพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 แห่งรัสเซีย เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นมกุฎราชกุมาร ค.ศ. 1890-1891- พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้พิมพ์พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ นายวุฒิ สุมิตร รองราชเลขาธิการ เมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2561. บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน): กรุงเทพ.
สาขาวิชาปัญญาและการวิเคราะห์ธุรกิจ
สาขาวิชาวิทยาการประกันภัยและการบริหารความเสี่ยง
สาขาวิชาสถิติศาสตร์
คณะสถิติประยุกต์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์
ในบทความก่อน 135 ปี พระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองแห่งรัสเซียเสด็จเยือนสยาม ในรัชสมัยพระพุทธเจ้าหลวง https://mgronline.com/daily/detail/9690000036731 ได้นำเสนอว่าพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่สาม มีพระราชบัญชาให้มกุฎราชกุมารซาเรวิซหรือต่อมาคือพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองแห่งรัสเซียเสด็จเยือนบูรพทิศ และมีพระบรมราชโองการให้เจ้าชาย Esper Ookhtomsky หรือในภาษารัสเซียว่า Esper Esperovich Ukhtomsky (1861-1921) ตามเสด็จและเขียนบันทึกการเดินทาง Travel in the East of His Imperial Highness the Tsar's heir Tsesarevich เป็นภาษารัสเซียอย่างละเอียดละออ เส้นทางเสด็จพระราชดำเนินและแผนที่การเดินทาง (Journey map) ได้นำเสนอไปในบทความที่แล้ว ในบทความนี้จะได้นำเสนอรายละเอียดการตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้ อันทรงคุณค่าทางศิลปะและทางประวัติศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง
หนังสือเล่มนี้มีชื่อภาษารัสเซียว่า "Путешествие на Восток, совершенное его высочеством цесаревичем Николаем"
หากสนใจจะดาวน์โหลดให้ไปที่ Presidential Library of Russia (prlib.ru) ให้พิมพ์คำค้นหาในช่องค้นหาด้วยภาษารัสเซียว่า "Путешествие на Восток цесаревича Николая" (การเดินทางสู่ตะวันออกของมกุฎราชกุมารนิโคลัส) จะไฟล์ PDF ของต้นฉบับที่สแกนจากหนังสือจริง (รวมถึงภาพประกอบทุกแผ่น) ความละเอียดสูงมากจำนวนหกไฟล์ เพราะเข้าเล่ม (binding) เป็นหกเล่ม พิมพ์ที่โรงพิมพ์ F. A. Brockhaus ในเมือง Leipzig เยอรมนี ในค.ศ. 1893-1897 ซึ่งใช้เวลาพิมพ์ยาวนานถึง 4 ปีเต็ม หนังสือแบ่งออกเป็นสามภาค
ภาคที่ 1 การเข้าสู่โลกตะวันออก (The Entrance) เส้นทางเริ่มจากรัสเซียผ่านคลองสุเอซ (อียิปต์) เข้าสู่อินเดีย และซีลอน (ศรีลังกา) เนื้อหานำเสนออารยธรรมโบราณของอินเดีย การรับรองจากเจ้าผู้ครองนครต่างๆ ภายใต้อิทธิพลของอังกฤษ Ookhtomsky ปูพื้นฐานเรื่อง "จิตวิญญาณตะวันออก" และพยายามเปรียบเทียบความรุ่งเรืองของอารยธรรมโบราณกับความเจริญของจักรวรรดิรัสเซีย
ภาคที่ 2 หัวใจของอุษาคเนย์และแดนมังกร (The Climax) เส้นทางสิงคโปร์ ชวา สยาม ฮ่องกง และจีน บันทึกถึงความตื่นตาตื่นใจในศิลปวัฒนธรรมที่แตกต่างจากอินเดีย สยามและชวาถูกบรรยายในฐานะที่เป็น "ขุมทรัพย์ทางวัฒนธรรม" ที่รัสเซียต้องทำความรู้จักให้ลึกซึ้ง โดยเน้นเรื่องความใจกว้างทางศาสนาและศิลปะการร่ายรำ
ภาคที่ 3 จรดปลายบูรพาทิศและการหวนกลับ (The Return) เส้นทาง ญี่ปุ่น วลาดีวอสต็อก การเดินทางข้ามไซบีเรีย (เส้นทางรถไฟที่เพิ่งเริ่มสร้าง) กลับเข้าสู่รัสเซียเนื้อหา เน้นเรื่อง "ภูมิรัฐศาสตร์" (Geopolitics) โดย เฉพาะในญี่ปุ่น Ookhtomsky วิเคราะห์ถึงอนาคตของรัสเซียในตะวันออกไกล และจบด้วยการบรรยายถึง "เส้นทางรถไฟทรานส์-ไซบีเรีย" ซึ่งเป็นเป้าหมายยุทธศาสตร์สูงสุดของการเสด็จครั้งนี้
หนังสือ Travel in the East ตีพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษในค.ศ. 1900 หลังจากเหตุการณ์จริงประมาณ 10 ปีหรือเมื่อ 125 ปีก่อน หลังจากการสวรรคตของพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่สามผู้มีพระบรมราชโองการให้เขียนหนังสือเล่มนี้ และพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 พระราชโอรสได้เสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว แต่เคยมีการตีพิมพ์เป็นภาษารัสเซียมาก่อนหน้านั้น เพราะเขียนเป็นภาษารัสเซียมาก่อน
หนังสือเล่มนี้ขึ้นชื่อเรื่องความสวยงามมาก เพราะมีภาพประกอบที่แกะสลักบนไม้ (Wood engravings) กว่า 500 ภาพ และภาพพิมพ์ด้วยแม่พิมพ์โลหะร่องลึกที่กัดด้วยแสง (Heliogravure) อีกจำนวนมาก อันเป็นเทคนิคการพิมพ์ภาพที่ให้ระดับน้ำหนักแสงเงาใกล้เคียงภาพถ่ายมากที่สุดในยุคนั้น หนังสือเล่มนี้ในปัจจุบันถือเป็นของสะสมที่มีราคาสูงในปัจจุบัน
- ผู้ทรงนิพนธ์คือเจ้าชาย Esper Ookhtomsky ซึ่งได้ร่วมตามเสด็จมกุฎราชกุมารซาเรวิซแห่งรัสเซียสู่บูรพทิศ และทรงเป็นผู้ที่สนใจและหลงใหลศิลปะและโบราณคดีแห่งบูรพทิศ โดยรับพระบรมราชโองการในพระเจ้าซาร์อเล็กซานเดอร์ที่สามให้เขียนบันทึกการเดินทางเล่มนี้
- ผู้มีพระบรมราชโองการให้ตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้คือพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สองแห่งรัสเซีย
- นักแปลคือ Robert Goodlet แห่ง St. Petersburg
- บรรณาธิการคือ เซอร์ จอร์จ เบิร์ดวูด (Sir George Birdwood) นักวิชาการด้านบูรพทิศศึกษาผู้มีชื่อเสียงอย่างยิ่งในยุคนั้นชาวอังกฤษ
- ช่างภาพประจำราชสำนักผู้ตามเสด็จและเป็นต้นแบบของภาพพิมพ์ในหนังสือคือ Vladimir Mendeleev บุตรชายของนักเคมีชื่อดังก้องโลก Dmitry Mendeleev ผู้คิดค้นตารางธาตุและกฎออกเตฟ
- จิตรกรประจำราชสำนักผู้ตามเสด็จและวาดภาพบันทึกไว้คือ Nikolai Nikolaevich Gritsenko (1856–1900)
- ช่างพิมพ์ และช่างแกะไม้แม่พิมพ์ อันมีฝีมือช่างระดับเทวดาคือ Nikolai Karazin
- ภาพพิมพ์ Heliogravure อันประณีต เป็นฝีมือการพิมพ์ของโรงพิมพ์ Friedrich Arnold Brockhaus (F. A. Brockhaus) ในเมือง Leipzig เยอรมนี ซึ่งเป็นโรงพิมพ์ภาพพิมพ์ชั้นสูงที่รับทำเฉพาะแผ่นภาพพิเศษ (Plates) และมีผลงานพิมพ์ภาพอันละเอียดยอดเยี่ยม
หากสนใจจะดาวน์โหลดหนังสือเล่มนี้เป็น pdf ฉบับภาษาอังกฤษที่ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ 100 ปีก่อนให้ไปที่ kkvlibrary.com เว็บไซต์ห้องสมุดออนไลน์ (Digital Repository) ที่รวบรวมหนังสือหายาก (Antiquarian books) และโบราณวัตถุ คอลเลกชันส่วนตัวของ K.K. Venugopal ทนายความอาวุโสชาวอินเดีย ให้กดค้นด้วยคำว่า “Travels in the East Nicholas II Emperor of Russia when cesarewitch 1890-1891”
===============
การเดินทางสู่ตะวันออก ของ นิโคลัสที่ 2 จักรพรรดิแห่งรัสเซีย
เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นซาร์เรวิช (มกุฎราชกุมาร) เล่มที่ 2 ค.ศ. 1890-1891
เขียนโดยพระบรมราชโองการของพระจักรพรรดิ
โดย เจ้าชาย อี. อุกตอมสกี (Prince E. Ookhtomsky)
และแปลจากภาษารัสเซียโดย โรเบิร์ต กูดเลต (เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก)
ในชุดสองเล่ม : พร้อมภาพประกอบแกะสลักบนไม้ประมาณ 500 ภาพ
และภาพพิมพ์เฮลิโอกราวัวร์ (Heliogravure) จำนวนมาก
บรรณาธิการโดย เซอร์ จอร์จ เบิร์ดวูด (Sir George Birdwood) M.D., K.C.I.E., ETC.
เล่มที่ 2 เวสต์มินสเตอร์ บริษัท อาร์ชิบัลด์ คอนสเตเบิล แอนด์ คอมพานี จำกัด 1900 (พ.ศ. 2443)
===============
- Archibald Constable เป็นสำนักพิมพ์โดยได้รับพระบรมราชานุญาต จากสมเด็จพระราชินีแห่งอังกฤษ ผู้พิมพ์หนังสือ Travel in the East เล่มนี้ใน Scotland แต่นำภาพพิมพ์ Heliogravure จาก Brockhaus ในเยอรมนี มาเข้าเล่มรวมกันใน Scotland
การจัดพิมพ์ฉบับภาษาอังกฤษครั้งแรกเมื่อร้อยกว่าปีก่อนนั้น เข้าเล่มเป็น สอง volume ซึ่งต่างจากต้นฉบับภาษารัสเซียที่แบ่งเป็นสามภาค และเข้าเล่มเป็นหกเล่ม
ปกหนังสือฉบับภาษาอังกฤษทำด้วยผ้าลินิน ประทับตราพระราชลัญจกรประจำแผ่นดินของจักรวรรดิรัสเซีย (Coat of Arms of the Russian Empire) อันเป็นตรานกอินทรีสองหัว (Imperial Double-Headed Eagle)
เรานำสารบาญภาพประกอบหนังสือที่สำคัญและเกี่ยวข้องกับประเทศไทยมาแสดงให้เห็น
===============
รายชื่อภาพประกอบ
ภาพพิมพ์เหล็กและภาพพิมพ์เฮลิโอกราวัวร์
สมเด็จพระจักรพรรดินิโคลัสที่ 2 (ภาพพอร์ตเทรตเหล็ก): ภาพหน้าปก (Frontispiece)
สถานศักดิ์สิทธิ์ทางตอนใต้ของอินเดีย (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 80ฃเรือกอนโดลา (เรือพระที่นั่ง) ของกษัตริย์แห่งสยาม (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 206
ภายในวัดของสยาม (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 226
พายุในป่าไซบีเรีย (เฮลิโอกราวัวร์): หน้า 463
ภาพประกอบเต็มหน้า (ตัวอย่างรายการสำคัญที่เกี่ยวข้องกับไทย)
การลงจอด (ขึ้นฝั่ง) ณ กรุงเทพฯ: หน้า 209
กษัตริย์แห่งสยามในเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก: หน้า 213
การเสด็จออกจากพระบรมมหาราชวังในกรุงเทพฯ: หน้า 217
วัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว): หน้า 229
กรุงเทพฯ จากภูเขาทอง: หน้า 237
วัดในบางปะอิน: หน้า 241
===============
ภาพเกี่ยวกับประเทศไทยใช้การพิมพ์แบบ Heliogravure คือภาพ "King of Siam's Gondolas" (หน้า 206) ซึ่งน่าจะเป็นภาพเรือพระที่นั่งที่มีความละเอียดสูงมาก อันเป็นเรือพระที่นั่งอนันตนาคราชในปัจจุบัน
หนังสือเล่มนี้ กรมศิลปากรเคยแปลเป็นภาษาไทยเฉพาะบทที่ 30 อันเป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทยโดยตรง ในวาระครบ 100 ปีแห่งความสัมพันธ์ระหว่างไทย-รัสเซีย
สำหรับผู้ที่สนใจอ่านเล่มนี้ให้ดาวน์โหลดได้ที่ หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร
ใน พ.ศ. 2561 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังจัดพิมพ์ จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พุทธศักราช 2433 และการเสด็จเยือนประเทศสยาม (ตัดตอนจาก การเสด็จประพาสประเทศทางตะวันออก) ของพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 แห่งรัสเซีย เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นมกุฎราชกุมาร ค.ศ. 1890-1891 เป็นการจัดพิมพ์หนังสือสองเล่มที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกันรวมกันเป็นเล่มเดียวกัน พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ นายวุฒิ สุมิตร รองราชเลขาธิการ เมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2561. ณ พลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส จัดพิมพ์โดย บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) กรุงเทพ.
สำหรับผู้ที่สนใจอ่านเล่มนี้ ให้ดาวน์โหลดได้ที่ ห้องสมุดดิจิทัลมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ในวันที่ 26 มีนาคม 2026 (พ.ศ. 2569) มีการจัดงานที่ ศูนย์วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมรัสเซีย (Russian Centre of Science and Culture/ Russian House) ในกรุงเทพฯ ตั้งอยู่ที่บ้านเลขที่ 78 ซอยสันติภาพ ถนนทรัพย์ แขวงสี่ลม เขตบางรัก กรุงเทพมหานคร 10500 อยู่ใกล้กับอาคารสำนักงานของสถานทูตรัสเซีย (ถนนทรัพย์) แต่อยู่ในส่วนที่เป็นอาคารทางวัฒนธรรมโดยเฉพาะ ซึ่งจะใช้เป็นสถานที่จัดกิจกรรมเรียนภาษารัสเซีย นิทรรศการศิลปะ และงานเปิดตัวหนังสือประวัติศาสตร์ Travel in the East ฉบับภาษารัสเซีย (2026)
Rossotrudnichestvo เป็นองค์กรหลักที่ดูแล Russian House ทั่วโลก (มีมากกว่า 80 แห่ง) โดยทำหน้าที่เหมือน "British Council" ของอังกฤษ หรือ "สถาบันกอทเธ่" (Goethe-Institut) ของเยอรมนี สังกัดกระทรวงการต่างประเทศของรัสเซีย
ผู้อำนวยการของ Russian House มักจะมีตำแหน่งเป็น ที่ปรึกษา (Counselor) หรือ เลขานุการ (Secretary) ของสถานเอกอัครราชทูตรัสเซียด้วย เพื่อให้มีเอกสิทธิ์และความคุ้มกันทางการทูตในการดำเนินงาน
“การจัดพิมพ์บันทึกการเสด็จประพาสตะวันออกของพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 อีกครั้งในครั้งนี้ มีขึ้นเพื่อประจวบเหมาะกับวาระครบรอบ 135 ปี แห่งการเสด็จเยือนสยามของมกุฎราชกุมารนิโคลัส อเล็กซานโดรวิช เมื่อปี พ.ศ. 2434 (ค.ศ. 1891)” อนาสตาเซีย ติโมเฟวา ที่ปรึกษาฝ่ายกิจกรรมผู้เชี่ยวชาญ การวิเคราะห์ และกิจกรรมระหว่างประเทศแห่งสมาคมภูมิศาสตร์รัสเซีย (Russian Geographical Society) กล่าว
อนาสตาเซีย ติโมเฟวา กล่าวเสริมว่า “การเดินทางของมกุฎราชกุมารในครั้งนั้นถือเป็นสัญลักษณ์แห่งจุดเริ่มต้นของสัมพันธไมตรีอันดีระหว่างรัสเซียและไทย โดยในระหว่างการเสด็จเยือนสยาม องค์รัชทายาทแห่งรัสเซียทรงได้รับการถวายเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ และในขณะเดียวกัน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2396-2453) ก็ทรงได้รับการถวายเครื่องราช อิสริยาภรณ์เซนต์แอนดรูว์ (Order of St. Andrew the Apostle First-Called) สิ่งเหล่านี้ช่วยสถาปนาการเจรจาด้วยความไว้วางใจระหว่างทั้งสองประเทศและในวันนี้ การจัดพิมพ์หนังสือประวัติศาสตร์เล่มนี้ขึ้นใหม่ จึงเป็นการสานต่อมรดกทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมร่วมกัน ซึ่งจะช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์ระหว่างแวดวงธุรกิจและวัฒนธรรมของรัสเซียและไทยให้แข็งแกร่งยิ่งขึ้น”
หนังสือ Travel in the East ฉบับปรับปรุงในภาษารัสเซีย (2026) นั้น พิมพ์เป็นชุด 3 เล่ม
ทั้งนี้ มีแผนการที่จะจัดทำหนังสือฉบับภาษาไทย โดยจะมีการมอบสำเนาหนังสือให้แก่หอสมุดแห่งชาติ และสยามสมาคมในพระบรมราชูปถัมภ์ ต่อไป อันจะเป็นการแปลหนังสือ Travel in the East ทั้งเล่มเป็นภาษาไทย (มิใช่การแปลเฉพาะบทที่ 30 ที่กรมศิลปากรเคยดำเนินการแปลมาก่อนหน้านี้)
ในนิทรรศการมีรายละเอียดเพิ่มเติมที่น่าสนใจเกี่ยวกับศิลปินและช่างภาพที่ร่วมคณะเดินทางในครั้งนั้น ซึ่งทำให้หนังสือนี้มีคุณค่าทางศิลปะและประวัติศาสตร์อย่างมหาศาล
ภาพเหล่านี้มีค่ามหาศาล เพราะเป็นบันทึกเชิงกายภาพที่บอกเราว่า "สยามในสายตาคนรัสเซียเมื่อ 135 ปีก่อน" มีรูปร่างหน้าตาอย่างไรแบบไม่มีการปรุงแต่งผ่านจินตนาการของจิตรกร
การระบุชื่อของช่างภาพ จิตรกร ช่างแม่พิมพ์และช่างภาพพิมพ์ในฉบับพิมพ์ใหม่ค.ศ. 2026 นี้ เป็นการให้เกียรติเขาในฐานะผู้บันทึกภาพประวัติศาสตร์ที่เกือบจะถูกลืมเลือนไปภายใต้เงาของนามสกุลอันโด่งดังของพ่อ (หมายถึง Vladimir Mendeleev ผู้มีอายุสั้น บุตรชายของ Dmitry Mendeleev นักเคมีชื่อก้องโลก)
หนังสือเล่มนี้รวบรวมเอา "ยอดฝีมือ" จากหลายแขนง ทั้งนักการทูต (อุคตอมสกี), ศิลปินสงคราม (คาราซิน) และทายาทนักวิทยาศาสตร์เอก (วลาดิมีร์) มาทำงานร่วมกันจนเกิดเป็นผลงานชิ้นเอกเล่มนี้
สิ่งที่เพิ่มเติมในฉบับพิมพ์ใหม่ (Updated Edition) ของ Travel in the East
ดัชนีชื่อและสถานที่ (Name and Geographical Indications) ช่วยให้สืบค้นได้ง่ายว่าคนในรูปคือใคร หรือสถานที่นั้นปัจจุบันคือที่ไหน
แผนที่การเดินทาง (Map of the Journey) ทำให้เห็นเส้นทางทั้งหมดตั้งแต่รัสเซีย ผ่านอินเดีย สยาม จีน ไปจนถึงญี่ปุ่น ช่วยให้เข้าใจ "บริบทเชิงภูมิรัฐศาสตร์" ของการเดินทางครั้งนี้ได้ชัดเจนขึ้น
หนังสือ Travel in the East เป็นการรวมตัวของ "ที่สุด" ในยุคนั้น คือ บันทึกจากเจ้าชาย (อุคตอมสกี) + ภาพวาดจากยอดศิลปิน (คาราซิน) + ภาพถ่ายจากทายาทอัจฉริยะ (เมนเดเลเยฟ)
บันทึกงานนิทรรศการและงานเลี้ยงรับรอง ในระหว่างการนำเสนอหนังสือ คณะผู้จัดงานได้จัดแสดงนิทรรศการที่อุทิศให้แก่ประวัติศาสตร์แห่งมิตรภาพระหว่างราชวงศ์โรมานอฟแห่งจักรวรรดิรัสเซีย และมหาจักรีบรมราชวงศ์แห่งราชอาณาจักรไทย
นับเป็นเรื่องที่น่ายินดีที่ทาง Russian House จะแปลหนังสือ Travel in the East ทั้งเล่มเป็นภาษาไทยและจะได้จัดพิมพ์ในโอกาสต่อไป
โดยเฉพาะในปีหน้า พ.ศ. 2570 เป็นวาระ ครบรอบ 130 ปี ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิยมหาราชและพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้าเสด็จพระราชดำเนินเยือนรัสเซีย
การเสด็จเยือนคราวนั้นเป็นวาระสำคัญยิ่งของไทย และเป็นผลสืบเนื่องจากการที่มกุฎราชกุมารซาเรวิซเสด็จเยือนสยามเมื่อ 6 ปีก่อน ต่อมาจึงขึ้นครองราชย์เป็นพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สอง และแน่นอนว่ามีพระบรมฉายาลักษณ์ฉายในกรุงเทพ ไว้ด้วย
การเสด็จเยือนรัสเซียครั้งนั้น พระบรมฉายาลักษณ์สองรูป รูปหนึ่งทรงถ่ายคู่กับพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่สอง และอีกรูป ทรงถ่ายในสวนที่พระราชวังในนครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ระหว่างพระประยูรญาติในราชวงศ์จักรีและราชวงศ์โรมานอฟ ด้วยพระอิริยาบถทรงสบายแต่สง่างาม สะท้อนให้เห็นว่าสองพระราชวงศ์ ทรงใกล้ชิดและรักใคร่ชอบพอกันมาก
พระบรมฉายาลักษณ์สองรูปที่ฉายในรัสเซียนั้นได้เผยแพร่ไปทั่วยุโรป ทำให้ชาติต่าง ๆ ในยุโรป เกรงใจจักรวรรดิรัสเซีย และทำให้ไทยดำรงเอกราช ไม่ต้องเป็นเมืองขึ้นมาจนถึงวันนี้
รัฐบาลไทยกับรัสเซีย น่าจะการเฉลิมฉลอง จัดนิทรรศการเทอดพระเกียรติ พระพุทธเจ้าหลวง ที่นครเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก และหากหนังสือ Travel in the East ฉบับแปลภาษาไทยทั้งเล่ม จะตีพิมพ์ได้ทันในปีหน้า ก็จะเป็นวาระอันเป็นมงคลเหมาะสมกับการเฉลิมฉลองเป็นอย่างยิ่ง
รายการอ้างอิง
สมาคมภูมิศาสตร์รัสเซีย (Russian Geographical Society - RGO): * The RGS Presented a Book about Nikolai II's Travels to the East
https://tsarnicholas.org/2026/03/28/russian-geographical-society-issues-new-edition-of-nicholas-iis-journey-to-the-far-east/
เว็บไซต์ประวัติศาสตร์ Tsarnicholas.org (โดย Paul Gilbert): * Russian Geographical Society issues new edition of Nicholas II's journey
สำนักพระราชวัง. (2561). จดหมายเหตุพระราชกิจรายวันในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พุทธศักราช 2433 และการเสด็จเยือนประเทศสยาม (ตัดตอนจาก การเสด็จประพาสประเทศทางตะวันออก) ของพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ 2 แห่งรัสเซีย เมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นมกุฎราชกุมาร ค.ศ. 1890-1891- พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้พิมพ์พระราชทานในงานพระราชทานเพลิงศพ นายวุฒิ สุมิตร รองราชเลขาธิการ เมื่อวันที่ 12 มีนาคม 2561. บริษัท อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน): กรุงเทพ.
