ทันทีที่ประเทศไทยประกาศตัวต่อทั่วโลกว่า จะประกาศบังคับใช้สิทธิผลิตยาที่ติดสิทธิบัตร(Compulsory Licenses : CL) บรรดาบริษัทยาที่เสียผลประโยชน์ทั้งหลายต่างดาหน้าออกมาคัดคัดและโจมตีอย่างหนักหน่วง กระทั่งท้ายที่สุดได้ใช้อิทธิพลแห่งเม็ดเงินบีบให้สำนักงานผู้แทนการค้าสหรัฐฯ (USTR) เลื่อนอันดับไทยให้กลายเป็นประเทศที่ต้องจับตามองเป็นพิเศษ (Priority Watch List - PWL)
อย่างไรก็ตาม เมื่อวิเคราะห์เบื้องลึกเบื้องหลังที่ทำให้สหรัฐฯ ต้องออกมาเต้นเร่าๆ แล้ว ก็จะไม่เป็นที่น่าแปลกใจเลย เพราะอุตสาหกรรมยาไม่ใช่แค่เป็นแหล่งสร้างรายได้ประเทศอันดับต้นๆ เท่านั้น แต่ในเนื้อแท้แล้ว หลายบริษัทยักษ์ใหญ่ได้เป็นสปอนเซอร์สำคัญในการผลักดันให้เกิดพรรคการเมืองในอเมริกาอีกด้วย
**ย้อนรอยอเมริกันอันตราย
รศ.ดร.ภก.วิทยา กุลสมบูรณ์ อาจารย์ประจำหน่วยปฏิบัติการวิจัยเภสัชศาสตร์สังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ให้ภาพตลาดยาในประเทศว่า จากสถิติมูลค่าการนำเข้ายาเข้ามาในไทย ช่วงปี 2530 -2548 นั้น ถือว่ามีมูลค่าที่เพิ่มสูงขึ้นเรื่อยๆ จากปี 2530 ที่มีมูลค่าเพียง 2,325.43 ล้านบาท ความต้องการและการนำเข้ายาก็เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนกระทั่งในปี 2548 พุ่งสูงถึง 38,293.37 ล้านบาท
...นี่คือผลประโยชน์ที่บริษัทยาได้รับจากประเทศไทยเพียงประเทศเดียว ไม่รวมความสูญเสียจากอีกหลายประเทศทั่วโลกที่พร้อมจะเดินตามรอยประเทศไทย ดังนั้น จึงไม่เป็นที่น่าแปลกใจเลยว่า ทำไมบริษัทยาจึงไม่พอใจที่ไทยประกาศใช้ซีแอล โดยเฉพาะบริษัทยาจากสหรัฐอเมริกาที่ใช้ทุกวิถีทางเพื่อบีบบังคับให้ไทยยอมจำนน
ทั้งนี้ หากย้อนกลับไปในอดีตก็จะพบว่า การเปิดศึกต่อสู้ครั้งสำคัญระหว่างไทยกับบริษัทยาข้ามชาติสัญชาติมะกันนั้น ไทยมีประวัติศาสตร์ของการได้รับผลกระทบที่เลวร้ายเกี่ยวกับเรื่องนี้ยาวนานและเป็นไปอย่างต่อเนื่องทีเดียว
เหตุการณ์ครั้งใหญ่ที่สุดที่หลายคนยังคงจำกันได้ได้ก็คือ เหตุการณ์ในปี 2535 หรือในช่วงรัฐบาลที่มาจากคณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ (รสช.)
ในครั้งนั้น สหรัฐฯ ได้ใช้มาตรการ 301 พิเศษ (Special 301) จัดอันดับให้ไทยกลายเป็นประเทศที่ต้องจับตามองเป็นพิเศษ (Priority Watch List - PWL) ด้วยเหตุผลที่ชัดเจนที่สุดคือ ต้องการให้ไทยแก้กฎหมายสิทธิบัตรเพื่อขยายเวลาคุ้มครองสิทธิบัตรและรับสิทธิบัตรผลิตภัณฑ์ก่อนหน้าความผูกพันในองค์การการค้าโลก(WTO )ถึง 8 ปี โดยใช้ยุทธวิธีสร้างความแตกแยกในประเทศไทยระหว่างมูลค่าการส่งออกสินค้า กับชีวิตประชาชน กระทั่งในที่สุดรัฐบาลในสมัยนั้นก็ต้องยอมจำนน ซึ่งส่งผลให้อุตสาหกรรมภายในประเทศอ่อนแอลง
และที่เลวร้ายไปกว่านั้นคือ ทำให้ยามีราคาแพงขึ้นอย่างมาก ซึ่งเงื่อนไขดังกล่าวนี้สหรัฐฯ ได้นำมาใช้อีกครั้งกับประเทศไทยอยู่ในขณะนี้
ผศ.สุนทรี วิทยานารถไพศาล ประธานกลุ่มศึกษาปัญหายา(กศย.) กล่าวว่าปัญหาทั้งหลายทั้งปวงที่เกิดขึ้น รวมทั้งกรณีล่าสุดที่บริษัทยาทั้งหลายที่ออกมาต่อต้านการประกาศบังคับใช้สิทธิผลิตยาที่ติดสิทธิบัตร(Compulsory Licenses : CL) ของไทยเพราะส่วนใหญ่เป็นบริษัทที่มีสำนักงานใหญ่อยู่ที่สหรัฐอเมริกา ซึ่งธุรกิจยาเป็นธุรกิจที่ใหญ่มาก ดังนั้น บริษัทพวกนี้ก็จะมีอิทธิพลต่อรัฐบาลสหรัฐฯ เป็นอย่างมาก
ด้วยเหตุดังกล่าวรัฐบาลสหรัฐฯ จึงจำเป็นที่จะต้องดำเนินการเพื่อตอบสนองต่อคนของประเทศของตนอยู่แล้ว ซึ่งข้อขัดแย้งหรือปัญหาที่เกิดขึ้นกับอุตสาหกรรมยาในสหรัฐฯ หลายๆ ประเด็นได้ถูกรัฐบาลสหรัฐฯ ผลักดันให้เปิดการเจรจาระหว่างประเทศขึ้น
ยกตัวอย่างเช่น กรณีการเปิดเขตการค้าเสรี(เอฟทีเอ) ทั้งหลายก็มีประเด็นที่จะแก้ไขสิทธิบัตรยา ซึ่งจริงๆอาจมีหลายมิติมากกว่านี้ แต่ที่เห็นชัดเจนที่สุดคือเรื่องสิทธิบัตรยาที่จะมีการขยายอายุเวลาคุ้มครองสิทธิของเขาให้ยาวขึ้น เพื่อปกป้องข้อมูลที่ใช้ในการขึ้นทะเบียนยา
“เบื้องหน้า สหรัฐฯ ก็ประกาศว่า จะทำตามเงื่อนไขของ WTO เรื่องการค้าระหว่างประเทศ ก็พยายามทำกฎเกณฑ์อยู่แล้วว่าไม่ใช่บังคับ แต่เบื้องหลังก็พยายามบีบให้ไทยต้องดำเนินการตามแบบของเขา มาในเส้นทางรัฐบาลต่อรัฐบาล”
ผศ.สุนทรี ยังวิเคราะห์ถึงรูปแบบการเคลื่อนไหวเพื่อกดดันบริษัทยาที่ผ่านมาว่า การประกาศใช้สิทธิเหนือสิทธิบัตรยาโดยรัฐหรือที่เรียกว่า CL นั้นเริ่มชัดเจนมากเมื่อกระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ไทยประกาศบังคับใช้เมื่อปลายปี 2549 ที่ผ่านมาด้วยเหตุผลที่ว่าไทยต้องการให้ประชาชนได้รับยาจำเป็นที่มีคุณภาพอย่างทั่วถึงถ้วนหน้าด้วยงบประมาณที่มีอยู่อย่างจำกัด และยาทั้ง 3 ตัวที่ประกาศไปก็เป็นยาที่มีราคาสูงมาก
ทันทีที่ไทยประกาศ CL ออกไป สิ่งที่ตามมาก็คือ กลุ่มตัวแทนยาข้ามชาติเริ่มออกมาโจมตีว่า ไทยไม่ได้เจรจาก่อนล่วงหน้า ทั้งๆ ที่ไทยเคยเปิดให้เจรจามาแล้วหลายรอบ แต่ไม่ประสบความสำเร็จ เพราะไม่ได้รับความร่วมมือจากบริษัทผู้ทรงสิทธิบัตร ทั้งยังมีการพยายามตีข่าวว่าไทยพยายามละเมิดและขู่ว่าจะฟ้องศาลโลก แล้วยังขยายไปยังบริษัทแม่ในต่างประเทศซึ่งได้ทำข่าวกระจ่ายไปทั่วโลก เช่น แอ็บบอตฯ ที่ประกาศถอนการขึ้นทะเบียนยา ซึ่งกระบวนการตรงนี้มีอิทธิพลมาก
“เรื่องของแอ็บบอตฯ ยังไม่จบ นี่ยังถือว่าเรายังมารยาทดี ถ้าเทียบกับต่างประเทศเขาประท้วงกันชัดเจนมาก เช่น ในกรณีแอ็บบอตฯ หมอที่ทำยาให้บริษัทเขาเองยังลุกขึ้นมาประท้วงเลย จนองค์การอาหารและยาของสหรัฐฯ ต้องรีบออกมาทำเรื่องให้เขาหยุดให้ข้อมูลตรงนี้”
“การขายยาเป็นธุรกิจที่มีการส่งเสริมการขายทำให้คนขายยาร่ำรวย จนคนขายก็ต้องการอิสระ ถ้ามีข้อจำกัดขึ้นมาก็ทำให้ตลาดยาหดตัว และ 30 ปีมาแล้ว ที่มีการถกเถียงเรื่องสิทธิบัตรยา ตั้งแต่ประเทศไทยควบคุมเฉพาะกระบวนการผลิต ช่วงนั้นก็โดนสหรัฐฯ บีบ จนทำให้ตอนนั้นรัฐบาลต้องเปลี่ยนแปลงสิทธิบัตร และช่วงนั้นเองก็มีการออกมาเรียกร้องกันเยอะ”ประธานกศย.กล่าว
**อิทธิพลใหญ่คับสหรัฐฯ
กรรณิการ์ จิตติเวชกุล ผู้เขียนหนังสือสิทธิบัตรยายาใจคนรวย ให้รายละเอียดว่า หากมองไปยังการเมืองของสหรัฐฯ เบื้องหลังที่ให้การสนับสนุนแหล่งเงินทุนล้วนเป็นบริษัทอุตสาหกรรมใหญ่ อาทิ อุตสาหกรรมพลังงาน อาวุธ การเกษตรส่งออกขนาดใหญ่ แล ยา ซึ่งที่ผ่านมาไม่ว่าจะรัฐบาลชุดใดก็ได้รับการสนับสนุนมาตลอด
“จากการค้นพบข้อมูลเป็นที่น่าตกใจมากเพราะเบื้องหลังของพรรคการเมืองทุกพรรคมีกลุ่มล็อบบี้ยีนของอุตสาหกรรมยาเข้าไปตามประกบคิดเป็นอัตราส่วนโดยประมาณสมาชิกวุฒิสภา 1 คน มีคนของบริษัทยาตามประกบถึง 8 คน”
ทั้งนี้ มีข้อมูลเบื้องต้นด้วยว่าประธานาธิบดีที่ได้รับการสนับสนุนจากบริษัทยามากที่สุดคือ จอร์ช ดับเบิ้ลยู บุช ซึ่งเป็นประธานาธิบดีคนปัจจุบันของสหรัฐฯ ดังนั้นในรัฐบาลยุคนี้จึงต้องทำทุกอย่างเพื่อตอบสนองผลประโยชน์ของอุตสาหกรรมยา ซึ่งกระทำทั้งในและต่างประเทศ โดยมีเป้าหมายคือต้องการทำให้คนทั้งโลกคุ้มครองยาของตัวเอง
กล่าวคือตอนนี้ในสหรัฐฯ ไม่มีกฎหมายใดเพื่อมาควบคุมบริษัทยาทั้งสิ้น ทำให้ปัจจุบันคนอเมริกันลำบากมากเพราะคนในประเทศเขาก็ใช่ว่าจะมีฐานะร่ำรวยกันทุกคน ปัญหาที่ตามมาคือจึงต้องมีการลักลอบซื้อยาจากประเทศใกล้เคียง อย่างเม็กซิโก อังกฤษ มองดูแล้วคล้ายๆ กับการลักลอบค้ายาเสพติดแต่เป็นการลักลอบซื้อยาเพื่อมาช่วยชีวิตมนุษย์
“ในหนังสือฉีกธุรกิจยาข้ามชาติได้มีข้อมูลออกมาแฉว่า คนอเมริกันที่เป็นคนจนไม่มีเงินซื้อยา หลายคนต้องป่วยตาย โดยที่ข้าราชการหรือรัฐบาลก็ช่วยอะไรไม่ได้ เพราะข้าราชการในองค์การอาหารและยาของประเทศเขาก็ถูกกลไกเหล่านี้ควบคุมกันหมด”เจ้าของหนังสือสิทธิบัตรยายาใจคนรวยกล่าว
อีกหนึ่งเหตุผลที่กรรณิการ์อธิบายไว้อย่างน่าสนใจในกรณีที่ประเทศไทยกำลังออกมาประกาศใช้ CL จนทำให้สหรัฐฯ ต้องออกมาวิ่งพล่านหาวิธีสกัดกั้นอยู่ในขณะนี้ว่า ถ้าสมมติประเทศอื่นทำให้ราคายาถูกลงได้จริง ประชาชนของสหรัฐฯ เองจะต้องออกมาโวยวายอย่างแน่นอน แต่ที่ปัจจุบันยังไม่มีการเคลื่อนไหวใดๆ มากนัก เป็นเพราะคนอเมริกันเองตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของบริษัทยามานานเหมือนเป็นทาส อีกทั้งบริษัทยาทั้งหลายก็ยังส่งผลงานวิจัยเกี่ยวกับประโยชน์ในตัวยาของตนเองออกมาเผยแพร่อย่างสม่ำเสมอ
“เนื้อหาในมาตรการ 301 พิเศษ ชัดเจนมาก คือสหรัฐฯ ต้องการผูกขาดข้อมูลทางปัญญา เขาพยายามทำให้กลายเป็นเรื่องของอาญาแผ่นดินซึ่งเป็นเรื่องใหญ่มาก ดังนั้นตอนนี้รัฐบาลไทยต้องเข้มแข็งและความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันของทุกกระทรวง ทั้งกระทรวงพาณิชย์และกระทรวงต่างประเทศ ไม่ใช่ปล่อยให้กระทรวงสาธารณสุขต่อสู้อยู่คนเดียว นี่มันไม่ใช่เรื่องที่ผิดกฎหมายประเทศหรือระหว่างประเทศ นายกฯควรสนับสนุนและให้กำลังมากกว่านี้ เพราะในประเทศพัฒนาแล้วเขาทำกันเยอะแยะ”
“การที่ไทยเราทำซีแอลกับยาเอดส์เป็นเรื่องที่ดี เพราะราคาจะลดลงมาก และยาจำพวกนี้คนมีความต้องการสูง ดังนั้น ตอนนี้สหรัฐกำลังกลัวเพราะถ้าเราทำได้ก็จะเป็นแบบอย่างให้กับประเทศอื่นๆ อีกมาก แต่ถ้าการบังคับใช้สิทธิฯ ครั้งนี้ล้มเหลว ทุกอย่างก็ล้มไปหมด” กรรณิการ์สรุป
**“อ.จอน” จวกยับทูตมะกันโกหก!
ในหนังสือ “กระชากหน้ากากธุรกิจยาข้ามชาติ” ที่เขียนโดย พญ.มาร์เซีย แอนเจลล์ (Marcia Angell M.D.) อดีตบรรณาธิการวารสารการแพทย์นิวอิงแลนด์ (New England Journal of Medicine) ได้ลอกคราบบริษัทยายักษ์ใหญ่เอาไว้ว่า จริงๆ แล้ว บริษัทยาไม่ได้ทำงานวิจัยเอง แต่ซื้อสิทธิงานวิจัยของมหาวิทยาลัย หรือหน่วยงานวิจัยของรัฐ หรือบริษัทเทคโนโลยีชีวภาพแต่นำมาพัฒนาต่อเพื่อผลิตแล้วนำยาออกสู่ตลาด โดยเร่งผูกขาดผ่าน "สิทธิบัตร" ยึดมาครอบครองเป็นของตัวเอง
อีกทั้งที่ผ่านมาไม่เคยมีใครรู้ต้นทุนราคายาที่แท้จริงเลยว่ามีมูลค่าเท่าใด และไม่เคยมีการตรวจสอบด้วยซ้ำว่ายาใหม่ที่โฆษณานั้น มีประสิทธิภาพดีกว่ายาดั้งเดิมที่มีอยู่หรือไม่ อีกทั้งยาที่ค้นพบก็ไม่ถือเป็น “ยาใหม่” จริงๆ แต่เป็นการดัดแปลงยาเก่าที่เรียกว่า "ยาต่อท้าย" ที่สำคัญบริษัทยาใช้เงินและค่าตอบแทนสิทธิประโยชน์รูปแบบต่างๆ ให้กับรัฐบาลสหรัฐฯ นักการเมืองในการหาเสียงเลือกตั้ง ซึ่งกลุ่มที่เป็นผู้ออกกฎหมายเอื้อให้กับธุรกิจประเภทนี้
จอน อึ้งภากรณ์ เลขาธิการมูลนิธิเข้าถึงเอดส์ ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า กระแสของการโฆษณาชวนเชื่อของบริษัทยาค่อนข้างแรง และมีอิทธิพลกับรัฐบาลสหรัฐฯ เนื่องจากบริษัทยาจะมอบเงินบริจาคในการดำเนินกิจกรรมทางการเมืองอย่างโปร่งใส ไม่ว่าจะเป็นการหาเสียงการเลือกตั้ง ซึ่งพบว่าสมาชิกวุฒิสภาที่เขียนหนังสือคัดค้านการทำซีแอลของไทยก็มีรายชื่อรับเงินบริจาคจากบริษัทยาเช่นกัน
อย่างไรก็ตาม สำหรับการกระทำของบริษัทแอ็บบอต ลาบอราตอรีส ที่ล่าสุดออกมาประกาศถอนตัวจากการทำซีแอลของไทยนั้น อาจารย์จอนมองว่าที่ผ่านมาแอ็บบอตกำลังทำการขู่ประเทศกำลังพัฒนาทั่วโลก แล้วยังมองว่าที่ประเทศไทยทำนั้นไม่ถูกต้อง ซึ่งตั้งแต่ที่ตนได้ไปเข้าร่วมประชุมที่มีผู้ถือหุ้นใหญ่ของแอ็บบอตอยู่ด้วยนั้น ก็ไม่ได้ปฏิเสธว่าไทยทำถูกต้อง แต่กลับมีการใส่ร้ายประเทศไทย และยังมีส่วนสำคัญในการรณรงค์ต่อต้านประเทศไทยที่กำลังเกิดขึ้นในสหรัฐฯ ขณะนี้ด้วยที่เรียกร้องให้ประเทศไทยเป็นประเทศที่ต้องจับตามองเป็นพิเศษ โดยนำประเทศไทยไปเปรียบเทียบกับประเทศพม่า กล่าวหาว่าเป็นประเทศเผด็จการแบบพม่า ซึ่งคิดว่าเรื่องนี้แอ็บบอตอยู่เบื้องหลัง อีกทั้งเป็นสิ่งที่สหรัฐฯ ทำแบบไม่ตรงไปตรงมา
"แม้ว่าล่าสุดทูตสหรัฐฯ จะออกมาปฏิเสธว่าไม่รู้ไม่เห็นเกี่ยวกับเรื่องซีแอล ที่ทำให้ไทยเป็นประเทศต้องจับตามองเป็นพิเศษ ผมมองว่านี่เป็นเรื่องโกหก เพราะมันบังเอิญมากที่จะมาเพิ่มตำแหน่งของประเทศในช่วงเวลาแบบนี้ และถึงแม้ว่าตอนนี้ยังไม่รู้ว่ารัฐบาลไทยจะยอมจำนนต่อบริษัทยาหรือไม่ แต่ผมก็ยังเชื่อว่ารัฐบาลจะต่อสู้ และควรจะเดินหน้าต่อไป ซึ่งหวังว่าทุกฝ่ายจะร่วมมือกัน" อ.จอนให้ข้อมูล
ขณะที่ ดร.เจษฎ์ โทณะวณิก คณบดีคณะนิติศาสตร์ ม.สยาม ให้มุมมองในแง่มุมของนักกฎหมายว่า การกระทำของสหรัฐฯ ที่ออกมาประกาศใช้มาตรการ 301 พิเศษนั้น ที่ผ่านมาสหรัฐฯ ได้ใช้มาตรการนี้กับหลายประเทศทั่วโลกมาโดยตลอดเป็นเวลาสิบๆปีแล้ว ซึ่งเขาจะมีการแยกประเภทไว้ว่าละเมิดอะไรมากหรือน้อยเพียงใด ซึ่งในกรณีการทำ CL ของไทยก็ไม่ได้ถือว่าละเมิดอะไรมากนัก แต่ถ้ามองในกรอบกฎหมายของสหรัฐฯ ก็สามารถทำได้เพราะอยู่ภายใต้กฎหมายในประเทศของเขาเอง
อย่างไรก็ตาม การกระทำแบบนี้มีกฏเกณฑ์ตายตัวอยู่แล้ว คือสหรัฐฯ ต้องการชวนคุยหรือหาข้อตกลง ซึ่งถ้ามองในมุมหนึ่งก็ถือว่าดีเพราะจะช่วยพัฒนากฎหมายในประเทศของเรา แต่อีกมุมหนึ่งก็เหมือนเป็นการเข้ามาแทรกแซงกิจการและคุกคามประเทศอื่นเกินไป ไม่ใช่ไม่พอใจอะไรก็เอามาขึ้นบัญชีไว้ เป็นเหมือนการบังคับอีกฝ่ายให้ยอม
“สหรัฐฯ ขึ้นบัญชีลักษณะนี้กับประเทศมาทั่วโลกแล้ว แคนาดาก็เคยโดน การที่อ้างกรณีเทปผีซีดีเถื่อนในประเทศเรานั้นก็พอจะมีน้ำหนักอยู่บ้าง แต่ทั้งนี้ก็ต้องมาดูที่สถิติด้วยว่า ปัจจุบันเรามีการปราบปรามหรือใช้มาตรการไปถึงไหนแล้ว แต่ถ้าเป็นกรณี CL ผมว่ามันไม่เป็นธรรมอย่างแท้จริงเพราะเมื่อเราจะประกาศใช้เราก็มีการเปิดดำเนินมาตรการเจรจาต่อรองตามหลักการทุกอย่าง แต่ก็ยังไม่ได้ผล คือทำอย่างนี้มันเหมือนประเทศคุณเป็นเจ้านายแล้วมาขึ้นบัญชีลูกจ้างไว้ มันไม่ยุติธรรมเลย” ดร.เจษฎ์กล่าวและสรุปชัดเจนว่า สุดท้ายสหรัฐฯ กับไทยต้องมีการเจรจากันได้ และต้องเป็นไปในแนวทางที่สหรัฐฯ วางไว้ตั้งแต่ต้น คือไทยต้องยอมตามข้อตกลง ซึ่งประเทศอื่นที่เคยถูกขึ้นบัญชีไว้ก็เจอในลักษณะเดียวกัน.
