"วัดชุมพลนิกายาราม" ย้อนรอยประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา ชมพุทธศิลป์ล้ำค่าแห่งบางปะอิน

ริมแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณหัวเกาะบางปะอิน อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นที่ตั้งของ วัดชุมพลนิกายารามราชวรวิหาร พระอารามหลวงชั้นโทที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และศิลปกรรมมาอย่างยาวนาน ด้วยทำเลที่อยู่ไม่ไกลจากพระราชวังบางปะอิน วัดแห่งนี้จึงเป็นอีกหนึ่งสถานที่ที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างพระราชประวัติของพระมหากษัตริย์กับพัฒนาการของพระพุทธศาสนาและศิลปกรรมไทยได้อย่างน่าสนใจ

แม้จะผ่านกาลเวลามาหลายร้อยปี แต่โบราณสถานและสิ่งก่อสร้างภายในวัดยังคงเผยให้เห็นร่องรอยความรุ่งเรืองของศิลปกรรมสมัยอยุธยา ผสมผสานกับรูปแบบการบูรณะในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ กลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ควรค่าแก่การเดินทางมาสัมผัสด้วยตนเอง

ประวัติของวัดชุมพลนิกายารามมีความเกี่ยวข้องกับสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2173 บริเวณที่เคยเป็นพระราชเคหสถานเดิมของพระราชมารดา โดยสถานที่แห่งนี้ยังเป็นสถานที่พระราชสมภพของพระองค์อีกด้วย


ด้วยเหตุนี้ วัดชุมพลนิกายารามจึงมิได้เป็นเพียงศาสนสถานสำหรับประกอบศาสนกิจเท่านั้น แต่ยังมีความเชื่อมโยงกับเรื่องราวในราชสำนักอยุธยา และเป็นหลักฐานสำคัญที่ช่วยให้เห็นภาพความสัมพันธ์ระหว่างพื้นที่บางปะอินกับประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรในอดีต

ต่อมาในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ทางวัดได้รับการปฏิสังขรณ์ครั้งหนึ่งโดยสมเด็จพระเจ้าราชวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนสุเรนทราพิทักษ์ ระหว่างทรงผนวชอยู่ ณ วัดโคกแสง อย่างไรก็ตาม หลังจากนั้นวัดมิได้รับการปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่อีกเป็นเวลานาน สันนิษฐานว่าส่วนหนึ่งเป็นผลจากความไม่สงบของบ้านเมือง ทั้งการแย่งชิงราชสมบัติและสงครามกับพม่า ซึ่งส่งผลกระทบต่อพระอารามและชุมชนในหลายพื้นที่

เมื่อเข้าสู่สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ วัดแห่งนี้ได้รับการทำนุบำรุงอีกครั้งในบริบทของพระราชดำริด้านการฟื้นฟูโบราณสถานและพระราชวังเก่า

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชประสงค์จะทำผาติกรรมที่ดินธรณีสงฆ์บริเวณพระนารายณ์ราชนิเวศน์ จังหวัดลพบุรี เพื่อฟื้นฟูให้เป็นพระราชวัง จึงทรงซื้อที่นาเนื้อที่ 40 ไร่ 2 งาน ถวายเป็นที่ธรณีสงฆ์ทดแทน โดยเกี่ยวข้องกับพระอาราม 3 แห่ง ได้แก่ วัดชุมพลนิกายาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา วัดเสนาสนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และวัดกวิศราราม จังหวัดลพบุรี


กระทั่ง พ.ศ. 2451 ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วัดชุมพลนิกายารามได้รับการปฏิสังขรณ์อีกครั้ง โดยโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนกระเบื้องมุงหลังคา เขียนภาพจิตรกรรมฝาผนังภายในใหม่ และเปลี่ยนพื้นพระอุโบสถจากกระเบื้องหน้าวัวเป็นพื้นหินอ่อน ร่องรอยการบูรณะในแต่ละยุคสมัยทำให้วัดแห่งนี้มีลักษณะทางศิลปกรรมที่ผสมผสานกันอย่างกลมกลืน โดยยังคงเอกลักษณ์ของศิลปะอยุธยาสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง ควบคู่กับรูปแบบศิลปะรัตนโกสินทร์ในรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5

ส่วนพระอุโบสถ ซึ่งตั้งอยู่ภายในกำแพงแก้วสองชั้น ตัวอาคารเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าทรงโรง มีหลังคาลาดลดหลั่นสามชั้น และมีมุขเด็จยื่นออกมาทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ลักษณะทางสถาปัตยกรรมดังกล่าวสะท้อนรูปแบบอาคารในสมัยอยุธยาได้อย่างชัดเจน

เมื่อก้าวเข้าสู่ภายในพระอุโบสถ สิ่งสำคัญที่ดึงดูดสายตาคือพระพุทธรูปเจ็ดพระองค์ ประกอบด้วยพระพุทธเจ้าในอดีตหกพระองค์ และพระพุทธเจ้าสมณโคดม พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันตามคติพุทธศาสนา ซึ่งประดิษฐานอยู่ตามผนังและภายในพระอุโบสถ


พระพุทธรูปทั้งเจ็ดพระองค์ ได้แก่

• พระพุทธเจ้าวิปัสสี ปางมารวิชัย
• พระพุทธเจ้าสิขี ปางสมาธิ
• พระพุทธเจ้าเวสสภู ปางมารวิชัย
• พระพุทธเจ้ากกุสันธะ ปางสมาธิ
• พระพุทธเจ้าโกนาคมนะ ปางสมาธิ
• พระพุทธเจ้ากัสสปะ ปางมารวิชัย
• พระพุทธเจ้าสมณโคดม ปางมารวิชัย

พระพุทธรูปเหล่านี้มิได้เป็นเพียงองค์ประกอบทางศาสนา แต่ยังเชื่อมโยงกับคติความเชื่อเรื่องพระพุทธเจ้าในกัลป์ต่าง ๆ ซึ่งปรากฏผ่านงานประติมากรรมและจิตรกรรมภายในพระอุโบสถ

สำหรับพระประธานมีลักษณะพระพักตร์เป็นรูปสี่เหลี่ยม พระวรกายตั้งตรง นิ้วพระหัตถ์มีความยาวเสมอกัน และพระเพลาผายกว้าง ลักษณะดังกล่าวแสดงอิทธิพลของศิลปะอู่ทอง จึงมีข้อสันนิษฐานว่าสถานที่แห่งนี้อาจเคยเป็นวัดโบราณมาก่อน แล้วจึงได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ในสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททองจนมีสภาพใกล้เคียงกับการสร้างขึ้นใหม่


ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4 มีการเขียนภาพพระมหาพิชัยมงกุฎไว้เหนือพระเศียรพระประธาน ซึ่งเป็นรายละเอียดที่สะท้อนพระราชนิยมและแนวทางการตกแต่งศาสนสถานในยุคนั้นได้เป็นอย่างดี

อีกหนึ่งรายละเอียดที่ไม่ควรมองข้ามคือจิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถ ซึ่งเขียนขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 โดยนำเสนอเรื่องราวพระพุทธประวัติของอดีตพระพุทธเจ้าและพระสมณโคดมในกัลป์ต่าง ๆ ให้สอดคล้องกับพระพุทธรูปทั้งเจ็ดพระองค์ภายในอาคาร

ภาพจิตรกรรมเดิมเคยประดับอยู่บนผนังทั้งสี่ด้าน ทว่ากาลเวลาทำให้สีและรายละเอียดส่วนใหญ่ลบเลือนไป ปัจจุบันบริเวณด้านหน้าพระประธานยังคงมีภาพที่หลงเหลืออยู่ในสภาพค่อนข้างดี เป็นส่วนสำคัญที่ช่วยให้ผู้ชมมองเห็นแนวคิดการจัดวางภาพเล่าเรื่องทางพระพุทธศาสนาภายในพระอุโบสถ


หน้าบันประดับลายพระมหาพิชัยมงกุฎ พระราชลัญจกรประจำรัชกาลที่ 4 พร้อมลวดลายชุมนุมพลและภาพกองทัพทั้งสี่เหล่า ส่วนซุ้มประตูและหน้าต่างออกแบบเป็นซุ้มทรงปราสาทยอดปรางค์ บริเวณมุขด้านหน้าและด้านหลังยังมีซุ้มจระนำประดิษฐานรูปพระศรีอาริยเมตไตรย รายละเอียดเหล่านี้ทำให้พระอุโบสถเป็นเสมือนพื้นที่รวบรวมงานศิลปกรรมหลายแขนงไว้ในอาคารเดียว


ถัดจากพระอุโบสถไปทางด้านหลัง เป็นที่ตั้งของพระเจดีย์สี่เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสองสององค์ ซึ่งเป็นอีกหนึ่งองค์ประกอบสำคัญของวัดชุมพลนิกายารามรูปแบบพระเจดีย์สามารถนำไปเปรียบเทียบกับพระเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองที่วัดไชยวัฒนาราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยาได้ โดยพระเจดีย์ทั้งสององค์ของวัดชุมพลนิกายารามได้รับการบูรณะในรัชกาลที่ 4 จึงยังคงอยู่ในสภาพดีเมื่อเทียบกับโบราณสถานที่ผ่านกาลเวลามายาวนาน

ภายในพระเจดีย์มีการบรรจุพระบรมธาตุรวมสี่องค์ แบ่งเป็นขนาดกลางสององค์และขนาดเล็กสององค์ โดยห่อด้วยทองคำแผ่น ก่อนบรรจุลงในผอบจันทน์แดงซ้อนอยู่ภายในผอบจันทน์ขาวและผอบศิลาตามลำดับ จากนั้นจึงนำไปบรรจุไว้ในมณฑปศิลา รายละเอียดดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงความประณีตและความสำคัญของการบรรจุพระบรมธาตุในคติพุทธศาสนา

นอกจากพระเจดีย์คู่ด้านหลังพระอุโบสถแล้ว บริเวณมุมกำแพงแก้วชั้นนอกด้านหน้ายังมีพระเจดีย์สี่เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสองอีกสององค์ ซึ่งมีลักษณะทางศิลปกรรมในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์


เมื่อพิจารณาพระเจดีย์ทั้งสี่องค์ร่วมกับพระอุโบสถและพระวิหาร จะเห็นได้ว่าวัดแห่งนี้มิได้มีเพียงโบราณสถานจากยุคใดยุคหนึ่งเท่านั้น หากยังเป็นพื้นที่ที่แสดงให้เห็นพัฒนาการของศิลปกรรมไทยผ่านการก่อสร้างและบูรณะในหลายช่วงเวลา

พระวิหารตั้งอยู่ด้านหลังพระอุโบสถ ระหว่างพระเจดีย์สององค์ เป็นอาคารสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดเล็ก มีหลังคาลดสองชั้น และตกแต่งรายละเอียดตามรูปแบบสถาปัตยกรรมในอดีต

ส่วนหน้าบันประดับลายปูนปั้นรูปพระมหาพิชัยมงกุฎบนพานสองชั้น ขนาบด้วยพระเศวตฉัตรและลวดลายเครือเถาก้านขด ขณะที่ช่อฟ้าและหางหงส์ทำเป็นรูปเศียรนาค เพิ่มความโดดเด่นให้กับส่วนบนของอาคาร


ภายในพระวิหารประดิษฐานพระพุทธรูปศิลปะสมัยอยุธยาจำนวน 11 องค์ ซึ่งเป็นอีกหนึ่งหลักฐานสำคัญของพุทธศิลป์ที่ยังคงสืบทอดอยู่ภายในวัด

แม้พระวิหารจะมีขนาดไม่ใหญ่โตเมื่อเทียบกับพระอุโบสถ แต่รายละเอียดบนหน้าบัน ลวดลายปูนปั้น และพระพุทธรูปภายใน ล้วนเป็นสิ่งที่ชวนให้หยุดพิจารณาอย่างใกล้ชิด เพราะแต่ละองค์ประกอบต่างมีเรื่องราวทางศิลปะและประวัติศาสตร์ซ่อนอยู่

นอกจากอาคารหลักทั้งสามแห่งแล้ว ใบเสมาภายในกำแพงชั้นในของพระอุโบสถก็เป็นอีกหนึ่งรายละเอียดที่สะท้อนรูปแบบศิลปกรรมในสมัยรัตนโกสินทร์ได้อย่างน่าสนใจ


ใบเสมาของวัดชุมพลนิกายารามทำเป็นรูปหัวเม็ดสี่เหลี่ยม ยอดทรงมัณฑ์ ตั้งอยู่บนฐานบัวทรงสูง บริเวณมุมเชิงประดับเศียรนาคทั้งสี่มุม ส่วนตรงกลางตกแต่งด้วยลายดอกเบญจมาศ ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งที่สอดคล้องกับพระราชนิยมในสมัยรัชกาลที่ 4

รายละเอียดเหล่านี้อาจดูเป็นเพียงส่วนประกอบของเขตพุทธาวาส แต่เมื่อพิจารณาร่วมกับพระอุโบสถ พระเจดีย์ และพระวิหาร จะเห็นถึงความสัมพันธ์ขององค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่ช่วยกำหนดพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์และสร้างความสมบูรณ์ให้แก่ผังวัด

การเดินชมวัดชุมพลนิกายารามจึงเปรียบเสมือนการเดินทางย้อนเวลากลับไปสำรวจประวัติศาสตร์หลายยุคสมัย เริ่มตั้งแต่เรื่องราวในราชสำนักอยุธยา ผ่านการเปลี่ยนแปลงของบ้านเมืองและการบูรณะพระอารามในสมัยรัตนโกสินทร์ จนมาถึงหลักฐานทางศิลปกรรมที่ยังปรากฏให้เห็นในปัจจุบัน

ผู้ที่เดินทางมาเที่ยวพระราชวังบางปะอิน วัดชุมพลนิกายารามจึงเป็นอีกหนึ่งจุดหมายที่ควรแวะชม เพื่อทำความรู้จักกับมรดกทางพระพุทธศาสนาและประวัติศาสตร์ของพื้นที่บางปะอินให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น

สามารถส่งข้อมูลข่าวสารด้านการท่องเที่ยว-อาหารมาได้ที่ อีเมล์ [email protected] หรือ ชมคลิปต่าง ๆ ได้ที่ Youtube :Travel MGR และ Instagram : @travelfoodonline และ TikTok : @travelfoodonline