ย่านลิเภาเป็นวัชพืชที่ขึ้นอยู่ทั่วไปในท้องที่จังหวัดนราธิวาส ซึ่งเดิมทีเป็นวัชพืชที่ไม่มีราคามักขึ้นอยู่ตามพื้นที่ดินพรุและในสวนยางพาราทั่วไป โดยเครื่องจักสานย่านลิเภา เป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีเอกลักษณ์พิเศษของภาคใต้ สันนิษฐานว่าเริ่มทำกันมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา (สมัยเจ้าพระยานครศรีธรรมราช)
จนกระทั่งเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) ครั้งที่ดำรงตำแหน่งพระยาสุขุมนัยวิปัต-สมุนเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราช ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ได้ฟื้นฟูส่งเสริมงานจักสานย่านลิเภาจนเริ่มเป็นที่รู้จักในหมู่ชนชั้นสูงในกรุงเทพมหานคร และได้รับความนิยมมากในสมัยนั้น
ต่อมางานหัตถกรรมแขนงนี้เริ่มซบเซา ขาดผู้สืบทอด และเกือบสูญหายไปจากชุมชน กระทั่ง สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงทราบว่าประชาชนในพื้นที่ได้นำย่านลิเภามาประดิษฐ์เป็นเครื่องใช้แบบง่าย ๆ พระองค์จึงทรงจ้างราษฎรที่มีความรู้ในการจักสานลิเภาให้เป็นครูสอน และได้พระราชทานให้เปิดกลุ่มสอนแก่ผู้สนใจในพื้นที่ต่างๆ โดยเฉพาะในท้องที่ห่างไกลและทุรกันดาร
ทรงฟื้นฟูการนำเอาเถาย่านลิเภามาสานเป็นกระเป๋าและผลิตภัณฑ์อื่น ๆ ภายหลังจากที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระตำหนักทักษิณราชนิเวศน์ ที่จังหวัดนราธิวาสเป็นที่ประทับยามเสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมราษฎรในภาคใต้ในราว พ.ศ. 2517 และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งกลุ่มจักสานย่านลิเภาขึ้นในจังหวัดนราธิวาสอีกด้วย
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเช่าสวนยางพาราของราษฎรบางส่วนที่มีเส้นลิเภาขึ้นดก และงดงาม เพื่ออนุรักษ์ย่านลิเภาประเภทสีดำ และสีน้ำตาลให้คงอยู่ในป่าธรรมชาติตลอดไป รวมถึงพัฒนาผลิตภัณฑ์ทั้งรูปแบบและลวดลายให้ร่วมสมัยมากยิ่งขึ้น เพื่อเป็นการเพิ่มรายได้กับสมาชิกอีกช่องทางหนึ่ง
ในวันนี้ หัตถศิลป์ไทยในพระบารมี ย่านลิเภาสู่ปารีส
เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา เสด็จพระราชดำเนินเยือนสาธารณรัฐฝรั่งเศสอย่างเป็นทางการ เนื่องในโอกาสเฉลิมฉลองครบรอบ 170 ปีแห่งการสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตระหว่างประเทศไทยและสาธารณรัฐฝรั่งเศส โดยเมื่อเวลา 09.45 น. (เวลาท้องถิ่น) เสด็จพระราชดำเนินถึงโรงแรมเลอ เมอริช กรุงปารีส สาธารณรัฐฝรั่งเศส มีเอกอัครราชทูต ณ กรุงปารีส พร้อมคณะข้าราชการสถานเอกอัครราชทูตฯ หัวหน้าสำนักงานทีมประเทศไทย และชุมชนชาวไทยในกรุงปารีส เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทรับเสด็จ
ในการนี้ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินี ทรงถือพระกระเป๋าย่านลิเภา ผลงานของสมาชิกศิลปาชีพ กลุ่มย่านลิเภา จังหวัดนราธิวาส อันสะท้อนคุณค่าและเอกลักษณ์ของงานหัตถศิลป์ไทยจากภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ได้รับการสืบสานและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง พร้อมเผยแพร่ความงดงามของศิลปวัฒนธรรมไทยสู่สายตานานาชาติ
เรียบเรียงข้อมูลจาก มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง, Queen Sirikit Museum of Textiles
