สัมผัสเสน่ห์มรดกโลก “สุโขทัย” ที่แตกต่าง ในมิติ “เมืองสร้างสรรค์” จากยูเนสโก

“สุโขทัย” เมืองรุ่งอรุณแห่งความสุข ราชธานีแห่งแรกของสยามประเทศและราชอาณาจักรไทย นอกจากจะเป็นที่รู้จักระดับสากลในฐานะเมืองมรดกโลกขึ้นชื่อแล้ว สุโขทัยยังเป็น “เมือง 4 รางวัลยูเนสโก” ที่สามารถคว้ารางวัลในด้านต่าง ๆ จากองค์กรยูเนสโกมาครองได้มากที่สุดในเมืองไทยถึง 4 รางวัลด้วยกัน ได้แก่

1.เมืองมรดกโลก พ.ศ. 2534 ภายใต้ชื่อ “เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร” ได้แก่ อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย และอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร


2.มรดกความทรงจำโลก พ.ศ. 2546 จากศิลาจารึกหลักที่ 1 หรือศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมหาราช

3.เมืองสร้างสรรค์ สาขาหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน พ.ศ. 2562

4.เมืองแห่งการเรียนรู้ พ.ศ. 2565

UNESCO Creative Cities Thailand @SUKHOTHAI


สำหรับมนต์เสน่ห์ของการเป็นเมืองสร้างสรรค์ในระดับโลกจากยูเนสโกนั้น วันนี้ทาง “การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.)” ได้ต่อยอดด้วยการจัดทำโครงการ “UNESCO Creative Cities Thailand” ขึ้น เพื่อส่งเสริมให้ผู้สนใจออกเดินทางท่องเที่ยวไปสัมผัสกับเมืองไทยในมุมมองที่แตกต่าง ใน 9 เส้นทางเครือข่ายเมืองสร้างสรรค์* และอีก 1 ว่าที่เครือข่ายเมืองสร้างสรรค์

พร้อมกันนี้ ในปีนี้ (2569) ททท. ยังได้จัดกิจกรรมนำร่อง**ใน 3 จังหวัดเมืองสร้างสรรค์ ได้แก่ สุโขทัย สุพรรณบุรี และเพชรบุรี เพื่อตอกย้ำมนต์เสน่ห์ของการเป็นเมืองสร้างสรรค์ระดับโลกในบ้านเรา โดยได้เปิดประเดิมงานแรกกันที่จังหวัดสุโขทัยกับงาน “UNESCO Creative Cities Thailand @SUKHOTHAI” ซึ่งจัดขึ้นในวันที่ 30 มกราคม – 1 กุมภาพันธ์ 2569 ที่ผ่านมา ณ หน้าวัดมหาธาตุ อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย


ภายในงานดังกล่าวมีการนำเสนออัตลักษณ์งานหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้านที่โดดเด่นของสุโขทัย อาทิ เครื่องสังคโลก ทองสุโขทัย เครื่องเงิน และผ้าทอสุโขทัย ร่วมด้วยกิจกรรมเชิงสร้างสรรค์อื่น ๆ ถือเป็นการเปิดประเดิมกิจกรรมในโครงการ UNESCO Creative Cities Thailand ที่น่าสนใจไม่น้อยเลย

4 เสาหลัก งานศิลป์ถิ่นสุโขทัย

สุโขทัยเป็นอีกหนึ่งจังหวัดที่มีงานศิลปหัตถกรรมอันโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์ ซึ่งเกิดจากการสั่งสมภูมิปัญญามายาวนานจนตกผลึก กลายเป็นงานศิลป์ที่มีอัตลักษณ์ของความเป็นสุโขทัยอย่างเด่นชัด


ภูมิปัญญาของชาวสุโขทัยไม่ได้เป็นเพียงการผลิตสิ่งของเครื่องใช้เท่านั้น หากแต่เป็นการถ่ายทอด “ความศรัทธาและความประณีต” ลงบนผลงานเหล่านั้น และทำสืบต่อกันมาจนเกิดการหลอมรวมทางวัฒนธรรมของงานศิลปหัตถกรรม ที่วันนี้ถือเป็นดัง 4 เสาหลักด้านงานศิลปะของจังหวัดสุโขทัย ประกอบด้วย

1.“งานพุทธศิลป์” : สุโขทัยขึ้นชื่อในเรื่องงานพุทธศิลป์ที่ประณีต งดงาม อ่อนช้อย มีอัตลักษณ์ที่เด่นชัด ไม่ว่าจะเป็น

-เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ หรือ เจดีย์ทรงดอกบัวตูม ที่คงความเป็นเอกลักษณ์และความคลาสสิกแห่งงานสถาปัตยกรรมสุโขทัยอย่างเด่นชัด ดังเช่น เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ วัดมหาธาตุ อุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย และวัดเจดีย์เจ็ดแถว อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย


-พระพุทธรูปศิลปะสุโขทัย ที่โดดเด่นด้วยพระพักตร์รูปไข่ และรูปทรงที่อ่อนช้อยสมส่วน จนได้รับการยกย่องว่างดงามที่สุดในเมืองไทย โดยหนึ่งในพระพุทธรูปศิลปะสุโขทัยโบราณต้นแบบ องค์ใหญ่ที่สุดที่ยังหลงเหลือตกทอดมาจนถึงปัจจุบันก็คือ “พระอจนะ” แห่งวัดศรีชุม ที่นอกจากจะงดงามสมส่วนเป็นผลงานระดับมาสเตอร์พีชแล้ว ยังได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธรูปพูดได้อีกด้วย


-ประติมากรรมปูนปั้น หรืองานปูนปั้นลวดลายโบราณในยุคอาณาจักรสุโขทัยที่หลงเหลือตกทอดมาถึงปัจจุบันนั้น ขึ้นชื่อในเรื่องของความสวยงาม ละเอียดประณีต โดยเฉพาะลวดลายประติมากรรมปูนปั้นสุดคลาสสิกที่วัดนางพญา อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ที่เป็นผลงานระดับมาสเตอร์พีชที่เป็นแรงบันดาลใจให้กับงานเครื่องเงิน-ทองโบราณแบบสุโขทัยอันลือลั่น


2.”งานเครื่องเงิน-ทองสุโขทัย” : ศิลปะเครื่องประดับเงิน-ทองสุโขทัยได้รับการยกย่องให้เป็น “ประณีตศิลป์” ที่ละเอียดลออ งดงามวิจิตร จากทักษะเชิงช่างชั้นสูงของสกุลช่างเงิน-ทองสุโขทัย ทั้งการออกแบบ การขึ้นรูป การถักทอ การฉลุ การลงยา ฯ ให้กับชิ้นงาน ที่สำคัญคือกระบวนการผลิตต่าง ๆ ล้วนทำด้วยมือทั้งหมด


ส่วนอีกหนึ่งจุดเด่นของงานเครื่องเงิน-ทองสุโขทัยก็คือ การมีต้นแบบหรือแรงบันดาลใจมาจากการประยุกต์ลวดลายโบราณโดยเฉพาะลวดลายปูนปั้นที่วัดนางพญา ซึ่ง “ร้านทองสมสมัย” ในอำเภอศรีสัชนาลัย ถือเป็นหนึ่งในผู้บุกเบิกการนำลวดลายโบราณจากวัดนางพญามาสร้างสรรค์ชิ้นงานเครื่องทองสุโขทัย โดยใช้เนื้อทองบริสุทธิ์ถึง 99.99 % จนมีชื่อเสียงโด่งดังและได้รับความนิยมมาจนถึงปัจจุบัน 


3.“สังคโลก” : อีกหนึ่งผลงานศิลป์สร้างสรรค์ที่ถือเป็นดังอัตลักษณ์และจิตวิญญาณของจังหวัดสุโขทัย ซึ่งมีการสืบทอดภูมิปัญญามายาวนานกว่า 700 ปี จากการและเปลี่ยนวัฒนธรรมกับจีนตั้งแต่ยุคแรกเริ่มของอาณาจักรสุโขทัย ก่อนจะตกผลึกทางภูมิปัญญาสร้างสรรค์เป็นงาน “สังคโลก” หรืองานเซรามิกในแบบสุโขทัย ที่มีลวดลาย “ปลากา” ที่ปรากฏในอักษรไทยสุโขทัย (อักษรไทยโบราณ) เป็นซิกเนเจอร์ สื่อสะท้อนถึงความอุดมสมบูรณ์ “ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว”


วันนี้งานสังคโลกสุโขทัยได้รับการพัฒนาต่อยอด เกิดเป็นงานเซรามิกที่สวยงามมีลักษณะเฉพาะตัวของผู้สร้างสรรค์ผลงาน นอกจากนี้ผู้ผลิตงานเครื่องปั้นดินเผาส่วนหนึ่งในสุโขทัย อาทิ กะเณชาสังคโลก, สวนปั้นสุข,โมทนา เซรามิก และชุมชนทุ่งหลวง ยังเปิดพื้นที่ให้ผู้สนใจได้ร่วมทำกิจกรรมเวิร์กชอป D.I.Y. สร้างสรรค์ผลงานเซรามิกที่การันตีด้วยผลงาน “ชิ้นเดียวในโลก” จากฝีมือของตัวเรานั่นเอง


4.”งานผ้าทอตีนจก” : อีกหนึ่งมรดกทางวัฒนธรรมของชาว “ไทยพวน”*** บ้านหาดเสี้ยว อำเภอศรีสัชนาลัย ที่รังสรรค์ผืนผ้าตีนจกด้วยฝีมืออันวิจิตรประณีต จนถูกยกว่าเป็นดัง “การวาดรูปด้วยเส้นด้าย”

ผ้าทอตีนจกไทยพวน บ้านหาดเสี้ยว มีความโดดเด่นด้วย 9 ลวดลายโบราณ****อันเป็นเอกลักษณ์ ซึ่งใช้ “ขนเม่น” ในการจกหรือล้วงเส้นด้านขึ้นมาสร้างสรรค์เป็นผ้าทอผืนสวยงาม


สำหรับหนึ่งในแหล่งเรียนรู้ภูมิปัญญาผ้าทอไทยพวนก็คือ “ศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาไทย” โดย “ครูสุนทรี วิชิตนาค” ครูภูมิปัญญา และครูศิลป์ของแผ่นดิน (พ.ศ. 2546-ปัจจุบัน) ซึ่งได้เปิดพื้นที่ข้าง “ร้านสุนทรีผ้าไทย” ให้เป็นแหล่งเรียนรู้และสาธิตเกี่ยวกับงานผ้าทอตีนจกของชาวไทยพวน โดยเปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวร่วมทำกิจกรรมกับช่างฝีมือท้องถิ่นได้

นอกจากงานด้านการอนุรักษ์ผ้าทอตีนจกของชาวไทยพวนแล้ว ศูนย์ฯ แห่งนี้ยังมีการประยุกต์และพัฒนาด้านงานผ้าไทย โดยสร้างสรรค์ลวดลายใหม่ ๆ ร่วมสมัยขึ้นมา แต่ว่ายังคงใช้เทคนิคการทำแบบดั้งเดิม


และนี่ก็คือ 4 เสาหลัก Soft Power ของงานศิลปะแห่งสุโขทัย ที่วันนี้นอกจากจะได้รับการยกย่องให้เป็นเมืองสร้างสรรค์ระดับโลกของยูเนสโกแล้ว ยังมีการต่อยอดสู่ “ก้าวต่อไปของเมืองสร้างสรรค์” ด้วยการนำรากเหง้าภูมิปัญญาโบราณของงานศิลปหัตถกรรมสุโขทัย มาเป็นแรงบันดาลใจในการสร้างสรรค์ผลงานคราฟต์ร่วมสมัยที่สวยเก๋ดูดีมีสไตล์

นับเป็นอีกหนึ่งการผสานภูมิปัญญาจากอดีตกับแนวคิดสร้างสรรค์ร่วมสมัยที่น่าสนใจไม่น้อยเลย

###########################


*ประเทศไทย ปัจจุบัน (ปี 2569) มีเมืองสร้างสรรค์ที่ได้รับการรับรองจากยูเนสโกรวมแล้ว 9 เมือง ใน 4 สาขา ได้แก่ ภูเก็ต (อาหาร, 2558) เชียงใหม่ (หัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน, 2560) สุโขทัย (หัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน, 2562) กรุงเทพมหานคร (การออกแบบ, 2562) เพชรบุรี (อาหาร, 2564) เชียงราย (การออกแบบ, 2566) สุพรรณบุรี (ดนตรี, 2566) สงขลา (อาหาร, 2568) และน่าน (หัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้าน, 2568)

ส่วนพัทยาวันนี้กำลังอยู่ในระหว่างการผลักดันเป็นเมืองสร้างสรรค์ สาขาภาพยนตร์ในปี 2570

**งาน “UNESCO Creative Cities Thailand” กิจกรรมนำร่องเครือเมืองสร้างสรรค์ในปี 2569 จัดขึ้น 3 แห่ง ได้แก่ สุโขทัย (จัดวันที่ 30 ม.ค.-1 ก.พ. 69) สุพรรณบุรี (จัดวันที่ 1 – 3 พ.ค. 69) และเพชรบุรี (จัดวันที่ 22-24 พ.ค. 69)


***ไทยพวน เป็นกลุ่มคนที่อพยพมาจากเมืองพวน แขวงเชียงขวาง สปป.ลาว ตั่งแต่สมัยรัชกาลที่ ๓

****9 ลวดลายโบราณของผ้าทอตีนจก ไทยพวน บ้านหาดเสี้ยว ได้แก่ 1.ลายเครือน้อย 2.ลายเครือกลาง 3.ลายเครือใหญ่ 4.ลายสี่ขอ 5.ลายแปดขอ 6.ลายน้ำอ่าง 7.ลายสองห้อง 8.ลายมนสิบหก และ 9.ลายสิบสองหน่วยตัด