ตรัง - ร้านอาหารพื้นบ้านใน จ.ตรัง ฟื้นเมนูโบราณหากินยาก โดยนำผลผลิตของมะม่วงหิมพานต์ ไม่ว่าจะเป็นผล เม็ด หรือยอด มาสร้างสรรค์ เป็นแกงเผ็ด แกงเลียง น้ำพริก ยำ หวังอนุรักษ์ไว้ไม่ให้เลือนหาย
มะม่วงหิมพานต์ หรือ กาหยู กาหยี เม็ดล่อ หัวครก ยาร่วง ยาโห้ย ถือเป็นพืชทั่วไปที่พบในภาคใต้ โดยเม็ดมะม่วงหิมพานต์ เป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลาย ไม่ว่าจะเป็นเม็ดมะม่วงหิมพานต์คั่ว หรือเม็ดมะม่วงหิมพานต์อบ ซึ่งนิยมรับประทานเป็นกินเล่น จนกลายเป็นของฝากขึ้นชื่อในหลายจังหวัดของภาคใต้ ส่วนยอดมะม่วงหิมพานต์ ก็นิยมนำมาเป็นผักเหนาะ หรือผักเคียง รับประทานคู่กับข้าวแกงใต้ หรือ ขนมจีนน้ำยาใต้
ขณะเดียวกันผลของมะม่วงหิมพานต์ ที่ผู้คนภาคอื่นอาจไม่ค่อยรู้จัก จะแบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนที่เป็นผลเนื้อนิ่ม มีรูปร่างคล้ายลูกแพร์ เนื้อด้านในสีขาว ส่วนผิวด้านนอกมีสีสดใส เช่น สีเหลือง สีแดง สีส้ม โดยส่วนนี้นำมาประกอบอาหารใต้ได้หลายเมนู ส่วนตัวเม็ดมะม่วงหิมพานต์ จะอยู่ด้านนอกของผล และเชื่อมติดกับผล มีรูปร่างคล้ายไต เมื่อเม็ดแก่เต็มที่ เปลือกด้านนอกจะแข็งและมีสีเทาเข้ม นิยมนำมาอบ หรือเผาให้สุก นิยมทานเป็นเมนูกินเล่น
จากความพิเศษของมะม่วงหิมพานต์ดังกล่าวนี้ ชาวบ้านในภาคใต้ในอดีตจึงงนิยมปลูกไว้ในบริเวณบ้าน หรือในสวนในไร่ เพื่อนำผลผลิตมารับประทาน เช่น ทานผลสด นำผลไปประกอบอาหารหลายเมนู เช่น แกงกะทิ แกงส้ม แกงเลียง แกงไตปลา เป็นต้น อย่างไรก็ตาม อาหารที่ปรุงจากมะม่วงหิมพานต์ ปัจจุบันหารับประทานได้ยากแล้ว เพราะเป็นเมนูที่กำลังเลือนหายไป
ร้านไร่มีตาลตะวัน ร้านอาหารพื้นบ้านในพื้นที่ตำบลนาหมื่นศรี อำเภอนาโยง จังหวัดตรัง จึงได้นำเอาผลและเม็ดมะม่วงหิมพานต์ที่ปลูกไว้ในบริเวณร้าน มาเป็นวัตถุดิบเพื่อทำเป็นเมนูต่างๆ อาทิ แกงกะทิปูม้ากับผลมะม่วงหิมพานต์ แกงไตปลาใส่ผลมะม่วงหิมพานต์ แกงเลียงผลมะม่วงหิมพานต์ผักรวมปลาย่าง น้ำพริกเม็ดมะม่วงหิมพานต์ผักสด และยำใบมะม่วงหิมพานต์มะพร้าวคั่ว เป็นต้น
นายจิรเดช ชัยณรงค์ เจ้าของร้าน บอกว่า เมนูอาหารจากผลและเม็ดมะม่วงหิมพานต์ ปัจจุบันเด็กรุ่นใหม่ไม่รู้จักแล้ว เพราะไม่ค่อยนิยมนำมาทำแกงกันในปัจจุบัน ส่วนใหญ่จะรู้จักแค่เม็ดมะม่วงหิมพานต์อบหรือคั่ว โดยสมัยก่อนรุ่นปู่ย่าตายายนิยมนำผลมะม่วงหิมพานต์มาทำอาหารได้หลายเมนู ไม่ว่าจะเป็นแกงกะทิ แกงไตปลา แกงเลียง ส่วนเม็ดมะม่วงหิมพานต์ ก็เอามาทำน้ำพริก และยอดนำมายำกุ้งสดใส่มะพร้าวคั่ว แม้ปัจจุบันจะหาทานไปยากแล้ว แต่ที่ร้านไร่มีตาลตะวัน ยังทำขายตามฤดูกาล ซึ่งมะม่วงหิมพานต์จะออกผลปีละครั้ง ในช่วงเดือนกุมภาพันธ์-เมษายน
สำหรับเมนูยำยอดมะม่วงหิมพานต์ ถือเป็นหนึ่งในเมนูที่ทางร้านได้สร้างสรรค์ขึ้น และเป็นที่นิยมของลูกค้า โดยมีรสชาติและเครื่องปรุงแบบเดียวกับยำผักกูด หรือยำถั่วพลู แต่ใช้ยอดมะม่วงหิมพานต์หั่นฝอยแทน ซึ่งจะได้รสชาติที่เป็นเอกลักษณ์ รวมทั้งเมนูน้ำพริกเม็ดมะม่วงมะม่วงหิมพานต์ ก็จะเป็นน้ำพริกแบบโบราณ ที่ใช้พริกแห้ง ตำกับเม็ดมะม่วงมะม่วงหิมพานต์อบหรือคั่ว และเป็นน้ำพริกที่ไม่ใส่มะนาว
