เจ็บใจจาก “บริหารบรรลัย” ลืมได้ไหม? “หมอธีระวัฒน์” เผยกลไกสมอง

นพ.ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา อธิบายกลไกสมองกับการ “ลืมความทรงจำที่ทรมาน” ชั่วคราว ชี้ไม่มีสมองส่วนใดลบความจำให้หายถาวรในคนปกติ พร้อมระบุความเจ็บใจไม่ควรถูกลืม เพราะอาจเป็นสิ่งที่ต้องนำไปสู่การแก้ไขและหาผู้รับผิดชอบ


วันนี้ (28 ก.ย.) นพ.ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา ประธานศูนย์ความเป็นเลิศด้านการแพทย์บูรณาการและสาธารณสุข มหาวิทยาลัยรังสิต โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก “ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา Thiravat Hemachudha” อธิบายกลไกของสมองกับการลืมความทรงจำที่สร้างความเจ็บปวด โดยเชื่อมโยงกับสถานการณ์ที่เจ้าตัวใช้ถ้อยคำประชดถึง “การบริหาร” และ “ความบรรลัย” ที่เกิดขึ้น
นพ.ธีระวัฒน์ระบุว่า เมื่อเกิดความเจ็บใจจากการบริหารที่สร้างปัญหา ไม่มีสมองส่วนใดที่สามารถช่วยให้ลืมความเจ็บใจดังกล่าวได้อย่างถาวร พร้อมตั้งคำถามว่า “สมองส่วนไหนช่วยให้ลืมความเจ็บใจ”

นพ.ธีระวัฒน์ระบุว่า แท้จริงแล้วไม่ควรลืมความเจ็บใจที่เกิดขึ้นจากผู้ที่ทำให้เกิดปัญหา เพราะสิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องที่ต้องร่วมกันแก้ไข และต้องมีการคิดบัญชีกับผู้ที่ต้องรับผิดชอบ อย่างไรก็ตาม ความเจ็บใจอาจจำเป็นต้องถูก “ลืมไปชั่วคราว” เพื่อให้สามารถจัดการกับปัญหาที่เกิดขึ้นได้อย่างเต็มที่

นพ.ธีระวัฒน์อธิบายว่า ในคนปกติไม่มีสมองส่วนใดที่สามารถ “ลบความจำ” ให้หายไปอย่างถาวรได้ แต่มีภาวะผิดปกติบางอย่างที่ทำให้ความจำในช่วงเวลาหนึ่งหายไปชั่วคราว เช่น ภาวะความจำเสื่อมชั่วคราวทั่วสมอง (Transient Global Amnesia) ซึ่งอาจเกิดภายหลังการบาดเจ็บทางสมอง หรือเกี่ยวข้องกับอาการของโรคลมชัก

ส่วนกรณีที่ความจำสูญเสียไปอย่างถาวร อาจพบได้ในโรคสมองเสื่อม โรคอัลไซเมอร์ รวมถึงผลกระทบจากการดื่มแอลกอฮอล์และการขาดวิตามินบี 1 ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับ Wernicke’s encephalopathy และตามมาด้วย Korsakoff’s psychosis ที่ส่งผลต่อความสามารถในการจดจำ


จากนั้น นพ.ธีระวัฒน์เปรียบเทียบกรณีดังกล่าวกับนักการเมือง โดยระบุในเชิงประชดประชันว่า แตกต่างจากนักการเมืองบางคนที่ “ทำเป็นจำไม่ได้” พร้อมใช้ถ้อยคำรุนแรงตามสำนวนในโพสต์

สำหรับกลไกของการ “ลืมหรือยับยั้งความจำที่ทรมาน” ชั่วคราว หรือ Active Forgetting / Memory Suppression นพ.ธีระวัฒน์ระบุว่าเกี่ยวข้องกับสมองสำคัญ 3 ส่วน ได้แก่

1. สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) โดยเฉพาะ Lateral Prefrontal Cortex ทำหน้าที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมความคิดและอารมณ์ เมื่อมีความทรงจำที่ปวดร้าว น่ากลัว หรือสร้างความรู้สึกไม่พึงประสงค์ผุดขึ้นมา สมองส่วนนี้สามารถส่งสัญญาณไปยับยั้งการทำงานของระบบความจำและอารมณ์ ช่วยให้บุคคลผลักความทรงจำที่เจ็บปวดออกไปได้ชั่วคราว

2. ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการสร้างและจัดการความทรงจำ โดย นพ.ธีระวัฒน์ย้ำติดตลกว่า “ไม่เหมือนฮิปโปโปเตมัส” พร้อมอธิบายว่าเกี่ยวข้องกับความจำและกระบวนการส่งต่อข้อมูลเพื่อจัดเก็บในระบบความจำระยะยาว

3. อะมิกดาลา (Amygdala) ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของระบบประมวลผลอารมณ์ โดยเฉพาะความกลัว ความเจ็บปวด และปฏิกิริยาทางอารมณ์ต่อสถานการณ์ที่คุกคามหรือไม่พึงประสงค์ รวมถึงการแสดงออกทางสีหน้าเมื่อพบสถานการณ์ที่น่ากลัวหรือสร้างความรู้สึกเชิงลบ

นพ.ธีระวัฒน์ทิ้งท้ายโพสต์ด้วยข้อความว่า “เขียนขณะต้องลืมความเฮงซวยชั่วขณะ” พร้อมแนบแหล่งอ้างอิงทางวิชาการและบทความเกี่ยวกับกลไกของความจำและการควบคุมความทรงจำทางอารมณ์

รายละเอียดข้อความในเฟซบุ๊ก ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา Thiravat Hemachudha

เมื่อเจ็บใจจากบริหารบรรลัย ไม่มีสมองส่วนไหนช่วยให้ลืมความเจ็บใจบรรลัยนี้ได้ถาวร

สมองส่วนไหนช่วยให้ลืมความเจ็บใจ(จากบริหารบรรสัย)?

แท้จริงแล้ว เราไม่ควรลืมความเจ็บใจ ใครที่มันทำให้เราเจ็บใจ เพราะเป็นสิ่งที่เราต้องร่วมกัน แก้ไข และคิดบัญชีคนที่ต้องรับผิดชอบ

อย่างไรก็ตาม ความเจ็บใจนี้ จำเป็นต้องลืมไปชั่วคราว เพื่อจัดการบริหารความบรรลัยที่เกิดกับเราได้อย่างเต็มที่
ไม่มีสมองส่วนใดที่ "ลบความจำ" ให้หายไปถาวรได้ ในคนปกติ

แต่มี ความผิดปกติที่ ความจำ ช่วงนั้น หายไป ชั่วคราว (transient global amnesia) หลังได้รับความบาดเจ็บทางสมอง หลังที่มีอาการของโรคลมชัก เป็นต้น

ที่หายไปถาวรเลย เช่นโรคสมองเสื่อม อัลไซเมอร์ ผลกระทบของการกินเหล้า และ/หรือขาดวิตามินบีหนึ่ง เป็นอาการเฉียบพลันแทรกตามต่อด้วยความจำ เสื่อม Wernicke’s encephalopathy ตามด้วย korsakoff’s psychosis ที่จำไม่ได้และมีตอแหล ซึ่งต่างกันสิ้นเชิงจากนักการเมือง ที่ทำเป็นจำไม่ได้ และเสือ_ตอแหล

กลไกการ "ลืมหรือยับยั้งความจำที่ทรมาน" (Active Forgetting / Memory Suppression) ชั่วคราวมีสมอง 3 ส่วนหลัก

1. สมองส่วนหน้า คุมความคิดและระดับอารมณ์ เมื่อมีความทรงจำที่ปวดร้าวหรือน่ากลัว น่าขยะแขยง ผุดขึ้นมา

สมองส่วน Lateral Prefrontal Cortex ส่งสัญญาณลงไปเพื่อ "กดหรือยับยั้ง" การทำงานของสมองส่วนความจำและอารมณ์ ช่วยให้ผลักจำเจ็บปวดได้ชั่วคราว

ฮิปโปแคมปัส (ไม่เหมือนฮิปโปโปเตมัส) ที่เก็บความจำปัจจุบันระยะสั้น ก่อนที่จะส่งไปเก็บเป็นความจำถาวรที่สมองส่วนอื่น
อะมิกดาล่า (Amygdala) – สมองอารมณ์เจ็บปวด รวมถึงการแสดงสีหน้าเวลาพบสถานการณ์น่ากลัวหรือเฮงซวย

Refs บางอัน
Front Psychol. 2017 Dec 4;8:1867. doi: 10.3389/fpsyg.2017.01867
Emerging Directions in Emotional Episodic Memory
https://www.proactivepsychology.com.au/how-trauma-and.../
https://wellmanpsychology-com.translate.goog/.../how-does...

เขียนขณะต้องลืมความเฮงซวยชั่วขณะ