‘ทุเรียน’ อาจเป็นผลไม้ที่เหมาะสมมากสุดหากจะเปรียบเปรยกับภาพลักษณ์ของคนที่แม้ภายนอกจะดูแข็งกระด้าง ทว่าภายในที่แท้กลับอัดแน่นด้วยความละเอียดอ่อนทางจิตใจที่ไม่มัวปรุงแต่งบุคลิกภายนอกเท่ายกระดับสติปัญญาความรอบรู้ กระนั้นคำเปรียบเปรยนี้อาจลดน้อยถอยลงในเร็ววันเพราะผู้คนส่วนใหญ่ไม่สามารถเข้าถึงความหอมหวานอร่อยของ ‘ทุเรียนนนท์’ ได้อีกต่อไปด้วยความหายากและราคาที่พุ่งสูงเหนือการไขว่คว้า
ทั้งๆ ที่ราว 300 ปีก่อน ฝั่งธนบุรีและนนทบุรีคับคั่งด้วยสวนผลไม้หลากหลายชนิดตลอดลำน้ำในบางกอกจนถึงนนทบุรี ชื่อเสียงความหอมหวานเอร็ดอร่อยของผลไม้สยาม โดยเฉพาะทุเรียนขจรขจายไปทั่วทั้งในชาวไทยและต่างชาติตลอดห้วงสมัยที่ผ่านมา แต่ปัจจุบันนี้กลับไม่ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว ด้วยทุเรียนและผลไม้สายพันธุ์ดั้งเดิมในท้องถิ่นธนบุรีและนนทบุรีกำลังสูญหายไปจากพื้นที่อย่างเงียบๆ จากการรุกคืบของเกษตรเชิงเดี่ยวและหมู่บ้านจัดสรร
“เดิมนนทบุรีมีทุเรียนสายพันธุ์ดั้งเดิมในท้องถิ่นมากถึง 64 สายพันธุ์ แต่ปัจจุบันพบเพียง 26 สายพันธุ์เท่านั้น โดยที่พบมากคือทุเรียนหมอนทองและชะนี ส่วนทุเรียนที่สูญพันธุ์ไปแล้ว เช่น พันธุ์กบตาขำ กบตามาก กลเล็บเหยี่ยว ย่ำมะหวาด” ดร.กิตติพงศ์ ตรีตรุยานนท์ นักวิจัยระดับ 8 จากสถาบันค้นคว้าและระบบนิเวศเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ชี้วิกฤต ก่อนเน้นสาเหตุที่ทุเรียนสายพันธุ์ดั้งเดิมหายไปจากพื้นที่ว่าไม่ได้มาจากความนิยมที่น้อยลงของประชาชนแต่อย่างใด เพราะทุกวันนี้ทุเรียนนนท์สามารถขายได้ถึงผลละ 5,000 บาท ขนาดผลที่โดนกระรอกเจาะแล้ว ก็ยังขายได้สูงถึงพลูละ 500 บาท รวมทั้งทุเรียนที่ยังอยู่ในสวนก็ถูกจับจองหมดแล้วด้วย
ส่วนเหตุที่ทุเรียนนนทบุรีลดน้อยลงอย่างต่อเนื่องนั้นนอกจากจะมาจากน้ำท่วมใหญ่หลายครั้งในพื้นที่แล้ว ยังเป็นผลจากการขยายตัวของหมู่บ้านจัดสรรและการทำเกษตรเชิงเดี่ยว เฉกเช่นเดียวกับชะตากรรมของผลไม้สายพันธุ์ดั้งเดิมของท้องถิ่นฝั่งธนฯ และนนทบุรีที่ต่างก็มีแนวโน้มสูญพันธุ์ไปจากพื้นที่จำนวนมาก เช่น มะม่วง กระท้อน และชมพู่พันธุ์ต่างๆ โดยเฉพาะพันธุ์สาแหรก ที่แม้จะยังพบอยู่บ้างริมฝั่งน้ำนนท์ แต่ที่เกาะเกร็ด นนทบุรีนั้นแทบไม่พบเลย เนื่องจากเกิดน้ำท่วมมากและชาวบ้านหันไปนิยมปลูกชมพู่ม่าเหมี่ยวแทน
“ในพื้นที่จังหวัดนนทบุรี พืชท้องถิ่นดั้งเดิมมีแนวโน้มสูญหายมาก ขณะที่ความหลากหลายของพืชที่นำเข้ามาในระบบที่มีมากนั้นส่วนใหญ่จะเป็นไม้ดอกไม้ประดับ เช่น พุทธรักษาที่มีหลากหลายสายพันธุ์ โกสนก็พบมาก เช่นเดียวกับความหลากหลายของพืชเกษตรแม้จะมีมากแต่ก็เป็นการนำเข้ามาในพื้นที่เป็นส่วนใหญ่ ส่วนสมุนไพรนั้นพบมากขึ้นเนื่องจากกระแสรักษ์สุขภาพและมีพื้นที่อนุรักษ์สมุนไพรใหญ่ที่สุดในนนทบุรีอยู่ที่วัดมะเดื่ออีกด้วย สำหรับหน่อกะลาพันธุ์ไม้ที่กลายเป็นอาหารขึ้นชื่อนั้นแม้จะเจริญเติบโตเร็ว แต่หากมีการบริโภคมากเกินควรก็อาจหมดไปได้”
ดร.กิตติพงศ์เผยด้วยว่า ความหลากหลายของผลไม้ในฝั่งธนฯ และนนทบุรีกำลังเสียสมดุลด้วยการรานรุกของหมู่บ้านจัดสรรและวิถีเกษตรเชิงเดี่ยว จากการสำรวจพบว่าระบบการปลูกพืชแบบหมุนเวียน แซม คลุมดิน และผสมผสานมีน้อยลง ขณะที่การปลูกพืชแบบเดี่ยวเพิ่มสูงขึ้นมาก เช่น การปลูกคะน้าทั้งแปลงในนนทบุรี ที่นอกจากส่งผลกระทบต่อความหลากหลายในพื้นที่จากจำนวนสวนผลไม้ที่ลดลงแล้ว ยังกระทบต่อสิ่งแวดล้อมโดยตรงด้วย ต่างจากเมื่อก่อนที่ฝั่งธนฯ และนนทบุรียังคงหนาแน่นด้วยการเกษตรแบบผสมผสานหรือวนเกษตรที่จะสามารถอนุรักษ์พันธุ์พืชและสิ่งแวดล้อมไปพร้อมๆ กันได้ ดังเมื่อก่อนที่แม้จะเป็นสวนทุเรียน แต่ก็ปลูกมังคุด มะม่วงไว้ภายในสวนเดียวกัน
อย่างไรก็ตาม ฝั่งธนฯ และนนทบุรียังได้เปรียบพื้นที่อื่นๆ ในประเทศไทย ด้วยแม้จะเผชิญวิกฤตจากหมู่บ้านจัดสรรและเกษตรเชิงเดี่ยว แต่ด้วยระบบการชลประทานดี สามารถนำน้ำดีเข้ามาหล่อเลี้ยงเพาะปลูกผลไม้ในพื้นที่สวนได้อย่างต่อเนื่อง จึงยังทำให้ยืนหยัดเป็นแหล่งเพาะปลูกผลไม้ที่ขึ้นชื่อของเมืองไทยอยู่ได้ แม้ปัจจุบันจะเริ่มพบน้ำเน่าเสียบ้างแล้วบริเวณฝั่งธนฯ เนื่องจากการใช้คลองธรรมชาติผิดวิธี น้ำดีในระบบลดลงอย่างต่อเนื่องจนกระทบต่อระบบการเพาะปลูกที่จะทำได้น้อยลงในที่สุด กระนั้นก็ยังไม่ถึงขั้นวิกฤต
“คลองชลประทานเป็นปัจจัยสำคัญยิ่งในการพัฒนาและเพาะปลูกพืชเกษตรและสวนผลไม้ริมฝั่งน้ำ เพราะนอกจากจะเอื้อต่อระบบการทำสวนแล้ว ยังส่งผลให้การอนุรักษ์พันธุ์พืชดั้งเดิมเป็นไปได้ด้วยดี และฝั่งธนฯ และนนทบุรียังได้เปรียบที่มีดินอุดมสมบูรณ์ แม้จะเป็นดินเหนียวก็ตาม”
ส่วนปัจจัยสำคัญยิ่งที่ทำให้ทุเรียนนนท์อร่อยจนมีชื่อเสียงระดับโลกนั้น ดร.กิตติพงศ์อธิบายว่านอกจากระบบชลประทานที่ถึงพร้อมในพื้นที่แล้ว ความอุดมสมบูรณ์ของดินยังสำคัญยิ่ง ด้วยดินนนทบุรีนั้นมีโครงสร้างและค่าความเป็นกรดด่างต่างจากพื้นที่อื่น รวมทั้งอินทรียวัตถุในดินยังสูงระดับปานกลางถึงสูงมากด้วย เช่น โพแทสเซียมจะมีปริมาณสูงมาก ส่วนฟอสฟอรัส แคลเซียม และแมกนีเซียมก็มีปริมาณสูง
นอกจากนั้น ยังตั้งข้อสังเกตว่าถ้าหากสวนผลไม้ใกล้ถนนมากเท่าใด ก็จะให้ผลผลิตน้อยลงเท่านั้น เนื่องจากมลพิษทางอากาศ ปัจจุบันจึงพบสวนทุเรียนที่ยังคงให้ผลผลิตหอมหวานอร่อยส่วนใหญ่จะอยู่ลึกไปไกลจากถนน
...เสน่ห์หอมหวานอร่อยของทุเรียนนนท์เคยตรึงใจและสะกดปลายลิ้นคนไทยและต่างชาติไว้ฉันใด อดีตเรืองรุ่งโรจน์ของชาวสวนฝั่งธนฯ-นนทบุรีก็ยังคงหอมหวานในพวกเขาฉันนั้น เพียงแต่วันนี้ต่างจากวันวานที่น้อยคนนักจะทานกระแสรานรุกหนักของหมู่บ้านจัดสรรและเกษตรเชิงเดี่ยวไว้ได้ หากไม่อาจเชื่อมร้อยตัวเองเข้ากับวิถีชีวิต ดังทุเรียนที่ไม่มุ่งสร้างภาพลักษณ์มากเท่าความละเอียดอ่อนทางจิตวิญญาณตามแนวพระราชดำรัสเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
ทั้งๆ ที่ราว 300 ปีก่อน ฝั่งธนบุรีและนนทบุรีคับคั่งด้วยสวนผลไม้หลากหลายชนิดตลอดลำน้ำในบางกอกจนถึงนนทบุรี ชื่อเสียงความหอมหวานเอร็ดอร่อยของผลไม้สยาม โดยเฉพาะทุเรียนขจรขจายไปทั่วทั้งในชาวไทยและต่างชาติตลอดห้วงสมัยที่ผ่านมา แต่ปัจจุบันนี้กลับไม่ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว ด้วยทุเรียนและผลไม้สายพันธุ์ดั้งเดิมในท้องถิ่นธนบุรีและนนทบุรีกำลังสูญหายไปจากพื้นที่อย่างเงียบๆ จากการรุกคืบของเกษตรเชิงเดี่ยวและหมู่บ้านจัดสรร
“เดิมนนทบุรีมีทุเรียนสายพันธุ์ดั้งเดิมในท้องถิ่นมากถึง 64 สายพันธุ์ แต่ปัจจุบันพบเพียง 26 สายพันธุ์เท่านั้น โดยที่พบมากคือทุเรียนหมอนทองและชะนี ส่วนทุเรียนที่สูญพันธุ์ไปแล้ว เช่น พันธุ์กบตาขำ กบตามาก กลเล็บเหยี่ยว ย่ำมะหวาด” ดร.กิตติพงศ์ ตรีตรุยานนท์ นักวิจัยระดับ 8 จากสถาบันค้นคว้าและระบบนิเวศเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ชี้วิกฤต ก่อนเน้นสาเหตุที่ทุเรียนสายพันธุ์ดั้งเดิมหายไปจากพื้นที่ว่าไม่ได้มาจากความนิยมที่น้อยลงของประชาชนแต่อย่างใด เพราะทุกวันนี้ทุเรียนนนท์สามารถขายได้ถึงผลละ 5,000 บาท ขนาดผลที่โดนกระรอกเจาะแล้ว ก็ยังขายได้สูงถึงพลูละ 500 บาท รวมทั้งทุเรียนที่ยังอยู่ในสวนก็ถูกจับจองหมดแล้วด้วย
ส่วนเหตุที่ทุเรียนนนทบุรีลดน้อยลงอย่างต่อเนื่องนั้นนอกจากจะมาจากน้ำท่วมใหญ่หลายครั้งในพื้นที่แล้ว ยังเป็นผลจากการขยายตัวของหมู่บ้านจัดสรรและการทำเกษตรเชิงเดี่ยว เฉกเช่นเดียวกับชะตากรรมของผลไม้สายพันธุ์ดั้งเดิมของท้องถิ่นฝั่งธนฯ และนนทบุรีที่ต่างก็มีแนวโน้มสูญพันธุ์ไปจากพื้นที่จำนวนมาก เช่น มะม่วง กระท้อน และชมพู่พันธุ์ต่างๆ โดยเฉพาะพันธุ์สาแหรก ที่แม้จะยังพบอยู่บ้างริมฝั่งน้ำนนท์ แต่ที่เกาะเกร็ด นนทบุรีนั้นแทบไม่พบเลย เนื่องจากเกิดน้ำท่วมมากและชาวบ้านหันไปนิยมปลูกชมพู่ม่าเหมี่ยวแทน
“ในพื้นที่จังหวัดนนทบุรี พืชท้องถิ่นดั้งเดิมมีแนวโน้มสูญหายมาก ขณะที่ความหลากหลายของพืชที่นำเข้ามาในระบบที่มีมากนั้นส่วนใหญ่จะเป็นไม้ดอกไม้ประดับ เช่น พุทธรักษาที่มีหลากหลายสายพันธุ์ โกสนก็พบมาก เช่นเดียวกับความหลากหลายของพืชเกษตรแม้จะมีมากแต่ก็เป็นการนำเข้ามาในพื้นที่เป็นส่วนใหญ่ ส่วนสมุนไพรนั้นพบมากขึ้นเนื่องจากกระแสรักษ์สุขภาพและมีพื้นที่อนุรักษ์สมุนไพรใหญ่ที่สุดในนนทบุรีอยู่ที่วัดมะเดื่ออีกด้วย สำหรับหน่อกะลาพันธุ์ไม้ที่กลายเป็นอาหารขึ้นชื่อนั้นแม้จะเจริญเติบโตเร็ว แต่หากมีการบริโภคมากเกินควรก็อาจหมดไปได้”
ดร.กิตติพงศ์เผยด้วยว่า ความหลากหลายของผลไม้ในฝั่งธนฯ และนนทบุรีกำลังเสียสมดุลด้วยการรานรุกของหมู่บ้านจัดสรรและวิถีเกษตรเชิงเดี่ยว จากการสำรวจพบว่าระบบการปลูกพืชแบบหมุนเวียน แซม คลุมดิน และผสมผสานมีน้อยลง ขณะที่การปลูกพืชแบบเดี่ยวเพิ่มสูงขึ้นมาก เช่น การปลูกคะน้าทั้งแปลงในนนทบุรี ที่นอกจากส่งผลกระทบต่อความหลากหลายในพื้นที่จากจำนวนสวนผลไม้ที่ลดลงแล้ว ยังกระทบต่อสิ่งแวดล้อมโดยตรงด้วย ต่างจากเมื่อก่อนที่ฝั่งธนฯ และนนทบุรียังคงหนาแน่นด้วยการเกษตรแบบผสมผสานหรือวนเกษตรที่จะสามารถอนุรักษ์พันธุ์พืชและสิ่งแวดล้อมไปพร้อมๆ กันได้ ดังเมื่อก่อนที่แม้จะเป็นสวนทุเรียน แต่ก็ปลูกมังคุด มะม่วงไว้ภายในสวนเดียวกัน
อย่างไรก็ตาม ฝั่งธนฯ และนนทบุรียังได้เปรียบพื้นที่อื่นๆ ในประเทศไทย ด้วยแม้จะเผชิญวิกฤตจากหมู่บ้านจัดสรรและเกษตรเชิงเดี่ยว แต่ด้วยระบบการชลประทานดี สามารถนำน้ำดีเข้ามาหล่อเลี้ยงเพาะปลูกผลไม้ในพื้นที่สวนได้อย่างต่อเนื่อง จึงยังทำให้ยืนหยัดเป็นแหล่งเพาะปลูกผลไม้ที่ขึ้นชื่อของเมืองไทยอยู่ได้ แม้ปัจจุบันจะเริ่มพบน้ำเน่าเสียบ้างแล้วบริเวณฝั่งธนฯ เนื่องจากการใช้คลองธรรมชาติผิดวิธี น้ำดีในระบบลดลงอย่างต่อเนื่องจนกระทบต่อระบบการเพาะปลูกที่จะทำได้น้อยลงในที่สุด กระนั้นก็ยังไม่ถึงขั้นวิกฤต
“คลองชลประทานเป็นปัจจัยสำคัญยิ่งในการพัฒนาและเพาะปลูกพืชเกษตรและสวนผลไม้ริมฝั่งน้ำ เพราะนอกจากจะเอื้อต่อระบบการทำสวนแล้ว ยังส่งผลให้การอนุรักษ์พันธุ์พืชดั้งเดิมเป็นไปได้ด้วยดี และฝั่งธนฯ และนนทบุรียังได้เปรียบที่มีดินอุดมสมบูรณ์ แม้จะเป็นดินเหนียวก็ตาม”
ส่วนปัจจัยสำคัญยิ่งที่ทำให้ทุเรียนนนท์อร่อยจนมีชื่อเสียงระดับโลกนั้น ดร.กิตติพงศ์อธิบายว่านอกจากระบบชลประทานที่ถึงพร้อมในพื้นที่แล้ว ความอุดมสมบูรณ์ของดินยังสำคัญยิ่ง ด้วยดินนนทบุรีนั้นมีโครงสร้างและค่าความเป็นกรดด่างต่างจากพื้นที่อื่น รวมทั้งอินทรียวัตถุในดินยังสูงระดับปานกลางถึงสูงมากด้วย เช่น โพแทสเซียมจะมีปริมาณสูงมาก ส่วนฟอสฟอรัส แคลเซียม และแมกนีเซียมก็มีปริมาณสูง
นอกจากนั้น ยังตั้งข้อสังเกตว่าถ้าหากสวนผลไม้ใกล้ถนนมากเท่าใด ก็จะให้ผลผลิตน้อยลงเท่านั้น เนื่องจากมลพิษทางอากาศ ปัจจุบันจึงพบสวนทุเรียนที่ยังคงให้ผลผลิตหอมหวานอร่อยส่วนใหญ่จะอยู่ลึกไปไกลจากถนน
...เสน่ห์หอมหวานอร่อยของทุเรียนนนท์เคยตรึงใจและสะกดปลายลิ้นคนไทยและต่างชาติไว้ฉันใด อดีตเรืองรุ่งโรจน์ของชาวสวนฝั่งธนฯ-นนทบุรีก็ยังคงหอมหวานในพวกเขาฉันนั้น เพียงแต่วันนี้ต่างจากวันวานที่น้อยคนนักจะทานกระแสรานรุกหนักของหมู่บ้านจัดสรรและเกษตรเชิงเดี่ยวไว้ได้ หากไม่อาจเชื่อมร้อยตัวเองเข้ากับวิถีชีวิต ดังทุเรียนที่ไม่มุ่งสร้างภาพลักษณ์มากเท่าความละเอียดอ่อนทางจิตวิญญาณตามแนวพระราชดำรัสเรื่องเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
