xs
xsm
sm
md
lg

อิทธิพลของอินฟลูเอนเซอร์ : ในวันที่ผู้รับสารต้องรู้เท่าทัน

เผยแพร่:   ปรับปรุง:   โดย: ผู้จัดการออนไลน์



ผศ.ชาติณรงค์ วิสุตกุล
อาจารย์ประจำหลักสูตรการสื่อสารการแสดงดิจิทัล
คณะนิเทศศาสตร์ ม.ธุรกิจบัณฑิตย์

“ความคุ้นหน้าคุ้นตาไม่อาจใช้แทนความถูกต้อง และจำนวนผู้ติดตามก็ไม่ได้รับประกันความน่าเชื่อถือของข้อมูล”

ในอดีต การส่งข้อมูลไปถึงผู้คนจำนวนมากต้องอาศัยสถานีโทรทัศน์ หนังสือพิมพ์ หรือสถานีวิทยุ แต่วันนี้เพียงมีโทรศัพท์มือถือและบัญชีสื่อสังคมออนไลน์ ใคร ๆ ก็สามารถนำเรื่องราวเข้าสู่ความสนใจของสังคมได้ โดยเฉพาะอินฟลูเอนเซอร์ซึ่งมีผู้ติดตามจำนวนมาก คำพูดของพวกเขาอาจทำให้ผู้คนเชื่อ คล้อยตาม หรือร่วมกันเรียกร้อง แม้กระทั่งการโอนเงินบริจาคได้ภายในเวลาไม่นาน ปัญหาจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าใครมีสิทธิสื่อสารหรือเป็นสื่อมวลชน แต่อยู่ที่ผู้ส่งสารได้ตรวจสอบคัดกรองข้อมูลอย่างรอบด้านและพร้อมรับผิดชอบต่อผลที่เกิดขึ้นจากการสื่อสารของตนหรือไม่ อย่างไร

กรณีของ เจ้าบุญทิ้ง นากซึ่งถูกเจ้าของเดิมนำมาทิ้งไว้ที่สวนสัตว์เทศบาลนครนครปฐม หรือสวนสัตว์สนามจันทร์ เมื่อปี 2563 เป็นตัวอย่างหนึ่งที่ทำให้เห็นว่า การสื่อสารบนโลกออนไลน์สามารถส่งผลต่อชีวิตจริงได้มากเพียงใด ตลอดระยะเวลาประมาณ 6 ปี เจ้าหน้าที่และกลุ่มจิตอาสาช่วยกันเลี้ยงดูจนเจ้าบุญทิ้งคุ้นเคยและผูกพันกับมนุษย์ กระทั่งเดือนกันยายน 2569 อินฟลูเอนเซอร์รายหนึ่งเผยแพร่คลิปตั้งคำถามถึงความสะอาดของกรงและความเหมาะสมในการดูแลสัตว์ พร้อมเสนอว่า หากสถานที่เดิมไม่มีความพร้อมก็ควรให้สถานที่ซึ่งพร้อมกว่ารับไปดูแล คลิปดังกล่าวได้รับความสนใจอย่างรวดเร็วและเกิดกระแสเรียกร้องให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าตรวจสอบ ก่อนพบว่าสถานที่ดังกล่าวไม่มีใบอนุญาตครอบครองนากซึ่งเป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง เจ้าบุญทิ้งจึงถูกส่งมอบให้ศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าที่ 3 (ประทับช้าง) จังหวัดราชบุรี เมื่อวันที่ 2 ตุลาคม 2569

หลังเปลี่ยนสถานที่และผู้ดูแล เจ้าบุญทิ้งมีอาการตื่นกลัว ส่งเสียงร้องเรียกหาคน ก่อนจะเซื่องซึมและกินอาหารน้อยลง กระทั่งเสียชีวิตในวันที่ 19 ตุลาคม หรือ 17 วันหลังการย้าย ศูนย์ช่วยเหลือสัตว์ป่าสันนิษฐานเบื้องต้นว่า อาจเกี่ยวข้องกับความเครียดจากการเปลี่ยนสภาพแวดล้อม แต่ยังไม่มีผลชันสูตรยืนยันสาเหตุอย่างเป็นทางการ จึงไม่อาจสรุปได้ว่าอินฟลูเอนเซอร์เป็นผู้ทำให้เจ้าบุญทิ้งเสียชีวิตโดยตรง เพราะการตรวจสอบและการตัดสินใจเคลื่อนย้ายเป็นอำนาจของหน่วยงานรัฐ อย่างไรก็ตาม ผู้ทำคลิปยอมรับภายหลังว่าไม่ได้สอบถามเจ้าหน้าที่และตรวจสอบข้อมูลอย่างรอบด้านก่อนนำเสนอ กรณีนี้จึงไม่ได้ตั้งคำถามเฉพาะต่อ อินฟลูเอนเซอร์ แต่รวมถึงผู้ติดตามที่ร่วมขยายความกระแสดังกล่าว รวมถึงสื่อที่นำเรื่องไปเผยแพร่ และหน่วยงานที่รับผิดชอบซึ่งนำกระแสสังคมไปสู่การตัดสินใจ เพราะเมื่อสารหนึ่งถูกส่งออกไปแล้ว ผลของมันอาจไม่ได้หยุดอยู่แค่บนหน้าจอโทรศัพท์ และบางเรื่องก็ไม่อาจย้อนกลับมาแก้ไขได้

ปรากฏการณ์ดังกล่าวสามารถอธิบายได้ด้วยทฤษฎีการสื่อสารสองขั้นตอน หรือ Two-Step Flow of Communication ซึ่งพัฒนาจากงานศึกษาของพอล เอฟ. ลาซาร์สเฟลด์ และคณะ ก่อนที่อีไลฮู แคตซ์กับลาซาร์สเฟลด์จะนำมาอธิบายเพิ่มเติม แนวคิดนี้เสนอว่า ข่าวสารจากสื่อมวลชนไม่ได้ส่งผลต่อประชาชนโดยตรงและเท่าเทียมกันทุกคน แต่ข่าวสารมักเดินทางไปถึงบุคคลที่สนใจเรื่องนั้นก่อน บุคคลเหล่านี้จะคัดเลือก ตีความ และนำข้อมูลไปบอกต่อแก่คนรอบข้าง จึงเรียกคนกลุ่มนี้ว่า ผู้นำทางความคิด หรือ Opinion Leader ความคิดเห็นของบุคคลกลุ่มดังกล่าวอาจมีอิทธิพลมากกว่าข่าวสารต้นทาง เพราะผู้รับสารจะรู้สึกคุ้นเคย ไว้วางใจ หรือเชื่อว่าบุคคลนั้นมีความรู้และประสบการณ์มากกว่าตน

เมื่อสื่อสังคมออนไลน์เข้ามามีบทบาท การสื่อสารสองขั้นตอนยิ่งมีความซับซ้อนขึ้น อินฟลูเอนเซอร์อาจเป็นทั้งผู้ค้นหาข้อมูล เป็นผู้ผลิตเนื้อหา เป็นเจ้าของช่อง และผู้นำทางความคิดในคนเดียวกัน ส่วนผู้ติดตามไม่ได้รับเพียงภาพหรือข้อเท็จจริง แต่ยังได้รับการตีความ น้ำเสียง ความเห็น และข้อเสนอแนะว่า ควรมีมุมมองหรือต้องปฏิบัติต่อเรื่องนั้นอย่างไร ในกรณีเจ้าบุญทิ้ง คลิปไม่ได้เพียงแสดงสภาพกรงเลี้ยง แต่ยังตีความว่า สัตว์กำลังอยู่ในสภาพที่ไม่เหมาะสมและเสนอว่าควรให้ที่อื่นรับไปดูแล เมื่อความหมายดังกล่าวถูกส่งต่อไปยังผู้ติดตามจำนวนมาก ความเห็นของบุคคลหนึ่งจึงเปลี่ยนเป็นกระแสเรียกร้องของสังคมได้ในเวลาไม่นาน

อิทธิพลของผู้นำทางความคิดจึงไม่ได้เกิดจากจำนวนผู้ติดตามเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากความไว้วางใจที่สะสมผ่านการติดตามอย่างต่อเนื่อง เมื่อผู้รับสารเชื่อถือบุคคลใดบุคคลหนึ่งย่อมมีแนวโน้มยอมรับการตีความและตัดสินใจตามบุคคลนั้นง่ายขึ้น ด้วยเหตุนี้ อินฟลูเอนเซอร์จึงไม่อาจมองว่า ข้อความหรือคลิปของตนเป็นเพียงความเห็นส่วนตัว เพราะเมื่อความคิดเห็นนั้นสามารถชักนำคนจำนวนมากให้เชื่อ ให้ส่งต่อ เรียกร้อง หรือร่วมกระทำ ทั้งนี้ อำนาจในการสื่อสารย่อมต้องมาพร้อมกับความรับผิดชอบในการตรวจสอบข้อมูลให้รอบด้านด้วยเสมอ

อีกกรณีหนึ่งซึ่งสะท้อนอิทธิพลของผู้นำทางความคิด คือบุคคลมีชื่อเสียงซึ่งทำงานช่วยเหลือสังคมด้วยจิตอาสา และใช้สื่อออนไลน์เชิญชวนประชาชนให้ร่วมบริจาคเงิน ผู้บริจาคจำนวนมากไม่ได้รู้จักผู้ประสบภัยหรือไปตรวจสอบพื้นที่ด้วยตนเอง แต่ตัดสินใจโอนเงินเพราะเชื่อมั่นในชื่อเสียง ภาพลักษณ์ และผลงานของผู้เชิญชวน ความน่าเชื่อถือของบุคคลจึงสามารถเปลี่ยนความเห็นอกเห็นใจของผู้ติดตามให้กลายเป็นการลงมือช่วยเหลือได้อย่างรวดเร็ว

ต่อมาตำรวจตรวจสอบเส้นทางการเงินพบว่า เงินบริจาคส่วนหนึ่งถูกตั้งข้อสงสัยว่านำไปใช้ไม่ตรงตามวัตถุประสงค์ จนนำไปสู่การดำเนินคดีหลายข้อหา อย่างไรก็ตาม คดียังอยู่ระหว่างกระบวนการยุติธรรมและยังไม่มีคำพิพากษาถึงที่สุด ในทางการสื่อสารกรณีนี้ทำให้เห็นว่า ผู้บริจาคหรือผู้รับสารไม่ได้มอบเพียงเงิน แต่ยังมอบความไว้วางใจให้แก่ผู้ส่งสารด้วย เมื่อบุคคลที่มีชื่อเสียงสามารถใช้ความน่าเชื่อถือชักนำให้ประชาชนตัดสินใจบริจาค ย่อมต้องมีหน้าที่แสดงความโปร่งใสและรับผิดชอบต่อความไว้วางใจนั้น เพราะความรับผิดชอบของผู้นำทางความคิดไม่ได้สิ้นสุดเมื่อผู้รับสารเชื่อถือและลงมือทำเท่านั้น

ขณะเดียวกัน เมื่อเรื่องราวจากอินฟลูเอนเซอร์กลายเป็นกระแส สื่อมวลชนไม่ควรทำหน้าที่เพียงนำคลิปหรือข้อความนั้นมาเผยแพร่ซ้ำเพื่อเพิ่มยอดผู้ชม แต่ต้องตรวจสอบข้อเท็จจริงจากหลายฝ่าย แยกสิ่งที่เกิดขึ้นจริงออกจากความคิดเห็น ข้อกล่าวหาและการคาดเดา พร้อมอธิบายบริบทที่ภาพหรือคลิปช่วงสั้น ๆ ไม่สามารถบอกได้ทั้งหมด หากสื่อมวลชนเสนอข่าวเพียงวิ่งตามความสนใจของผู้คนโดยไม่ผ่านกระบวนการตรวจสอบ สื่ออาจกลายเป็นเครื่องขยายเสียงให้แก่ข้อมูลที่ยังไม่ครบถ้วน และยิ่งทำให้แรงกดดันจากสังคมออนไลน์รุนแรงขึ้น

กรณีเจ้าบุญทิ้ง สื่อจึงไม่ควรถามเพียงว่าใครเป็นต้นเหตุของการเสียชีวิต แต่ควรตรวจสอบว่า ใครเป็นผู้ตัดสินใจเคลื่อนย้าย มีการประเมินความพร้อมของสัตว์ก่อนย้ายหรือไม่ ข้อมูลเกี่ยวกับพฤติกรรมและความผูกพันกับผู้ดูแลเดิมถูกส่งต่อครบถ้วนเพียงใด และสัตว์ได้รับการดูแลอย่างไรเมื่อเริ่มมีอาการผิดปกติ ส่วนกรณีเงินบริจาค สื่อควรตรวจสอบทั้งข้อความเชิญชวน วัตถุประสงค์ในการรับเงิน เส้นทางการเงิน และคำชี้แจงของผู้เกี่ยวข้อง คุณค่าของสื่อมวลชนในยุคที่ใครก็เป็นผู้ส่งสารได้ จึงไม่ได้อยู่ที่การรายงานให้เร็วกว่าอินฟลูเอนเซอร์ แต่อยู่ที่ความสามารถในการตรวจสอบ การเชื่อมโยง และนำเสนอความจริงอย่างรอบด้าน เพื่อไม่ให้สังคมตัดสินบุคคลหรือเหตุการณ์จากกระแสเพียงด้านเดียว

แม้อินฟลูเอนเซอร์และสื่อมวลชนต้องรับผิดชอบต่อข้อมูลที่นำเสนอ แต่ผู้รับสารก็ไม่ควรวางตนเป็นเพียงผู้รับสารเชิงรับ หรือ Passive Audience คือรับสารแล้วเชื่อ ได้ยินได้ฟังแล้วคล้อยตาม และส่งต่อไปตามกระแสหรือตามอารมณ์ ในสังคมที่ข้อมูลไหลผ่านหน้าจออย่างรวดเร็ว ผู้รับสารจำเป็นต้องเป็นผู้รับสารเชิงรุก หรือ Active Audience ที่รู้จักเลือกรับสาร รู้จักตีความ วิเคราะห์และตรวจสอบข้อมูลอย่างรอบด้านด้วยตนเอง การเป็นผู้รับสารเชิงรุกไม่ได้หมายถึงการปฏิเสธหรือระแวงข้อมูลทุกอย่าง แต่หมายถึงการไม่ยกอำนาจการตัดสินใจของตนให้แก่บุคคลที่ตนติดตามเพียงเพราะเขามีชื่อเสียง มีภาพลักษณ์ที่ดี หรือมีผู้ติดตามจำนวนมากเท่านั้น ซึ่งแน่นอนว่าภาพที่เห็นในสื่อสังคมออนไลน์ อาจไม่ใช่ตัวตนที่แท้จริงของบุคคลคน ๆ นั้นก็เป็นได้

ดังนั้น ก่อนจะเชื่อ จะแชร์ จะตำหนิหรือชื่นชมใคร หรือแม้กระทั่งโอนเงินให้ใคร ผู้รับสารควรตั้งคำถามว่า ข้อมูลนั้นมาจากแหล่งใด มีการรับฟังผู้เกี่ยวข้องครบทุกฝ่ายหรือไม่ สิ่งที่เห็นเป็นความจริงทั้งหมดหรือเป็นเพียงบางช่วงบางตอน และการส่งต่อหรือร่วมลงมือกระทำจะสร้างผลกระทบกับใครบ้าง หากเป็นการบริจาคก็ควรตรวจสอบเจ้าของบัญชี วัตถุประสงค์ และช่องทางติดตามใช้เงิน เพราะความคุ้นหน้าคุ้นตาไม่อาจใช้แทนความถูกต้อง และจำนวนผู้ติดตามก็ไม่ได้รับประกันความน่าเชื่อถือของข้อมูล

ในวันที่ใคร ๆ สามารถเป็นสื่อได้ ความรับผิดชอบจึงต้องเกิดขึ้นตลอดเส้นทางของการสื่อสาร ผู้ส่งสารต้องตรวจสอบก่อนส่งสาร สื่อมวลชนต้องตรวจสอบสารก่อนนำไปขยายความ และผู้รับสารเองก็ต้องตรวจสอบก่อนที่จะปักใจเชื่อ เพื่อไม่ให้การตัดสินใจของเรากลายเป็นส่วนหนึ่งของผลกระทบที่ไม่อาจย้อนกลับมาแก้ไขได้