มุมมองที่แตกต่างเรื่องการพัฒนาเมล็ดพันธุ์กำลังกลายเป็นประเด็นร้อนที่สังคมไทยหันมาจับตามองหลังจากเกิดความร่วมมือระหว่างบริษัทเอกชนและมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ในการวิจัยและพัฒนา “พันธุ์ใบกะเพรา” 4 สายพันธุ์ จนเกิดเป็นกระแสดราม่า แน่นอนว่าทุกภาคส่วนกังวลเกี่ยวกับการถือครองสิทธิเมล็ดพันธุ์หลังจากการวิจัยพัฒนาสำเร็จ ในด้านความมั่นคงทางอาหาร และผลที่จะตามมาจากการถือครองสิทธิในเมล็ดพันธุ์
ที่ผานมา Fortune Business Insights ประเมินมูลค่าตลาดเมล็ดพันธุ์โลกอยู่ที่ประมาณ 67,260 ล้านเหรียญสหรัฐฯ ในปี 2569 และคาดว่าจะเติบโตถึง 116,030 ล้านเหรียญสหรัฐฯ ภายในปี 2577 (อัตราเติบโตเฉลี่ยราว 7.05% ต่อปี) ขณะที่อุตสาหกรรมเมล็ดพันธุ์ไทยมีมูลค่ารวม 24,000 ล้านบาท โดยประเทศไทยเป็นผู้ส่งออกเมล็ดพันธุ์ผักรายใหญ่อันดับ 8 ของโลก
สิ่งที่มองข้ามไม่ได้ท่ามกลางกระแสในเรื่องนี้ คือ ทั่วโลกมีการวางระบบวิจัยพัฒนาและคุ้มครองพันธุ์อย่างไร ซึ่งในการศึกษาระบบวิจัยและพัฒนาพันธุ์พืชของต่างประเทศ มีประเด็นสำคัญที่ประเทศไทยควรพิจารณาอย่างน้อย 3 เรื่อง ได้แก่
1. ระบบคุ้มครองสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์พืช (Plant Breeders' Rights: PBR) ว่าคุ้มครองผลงานวิจัยและสิทธิในพันธุ์พืชอย่างไร
2. การเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 ว่าประเทศที่เข้าร่วมมีข้อกำหนดและข้อผูกพันอย่างไร เมื่อเทียบกับประเทศที่ไม่ได้เข้าร่วม
3. การรักษาสมดุลระหว่างสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์กับสิทธิของเกษตรกร โดยเฉพาะการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อ การแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ การใช้พันธุ์พื้นเมือง และการเข้าถึงทรัพยากรพันธุกรรม
ก่อนอื่นต้องเข้าใจก่อนว่า “UPOV” เป็นอนุสัญญาระหว่างประเทศ ที่มีกรอบแนวทางข้อปฏิบัติทางกฎหมาย เพื่อประเทศสมาชิกนำไปใช้ออกแบบกฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ของตนเอง ให้เหมาะสมกับระบบเกษตรกรรม วิถีของเกษตรกร และความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศในประเทศของตน และ ประเด็นที่ต้องตอกย้ำอย่างสำคัญคือ กรอบแนวทางภายใต้ UPOV เป็นการให้การคุ้มครองเฉพาะกับพันธุ์พืช ที่สามารถพิสูจน์ตามหลักการทางวิชาการได้ว่า เป็นพันธุ์พืชใหม่ เท่านั้น ซึ่งหมายความว่า ไม่มีผู้ใด สามารถนำเอาพันธุ์พืชที่มีอยู่ทั่วไปตามธรรมชาติ หรือพันธุ์พืชที่มีการใช้เพาะปลูกมานาน เข้าไปขอรับการคุ้มครอง
นอกจากนี้ การที่ประเทศใดๆ ที่มีการให้การคุ้มครองสิทธิในพันธุ์พืชใหม่ ไม่ได้หมายความว่าประเทศนั้นจะต้องมีงานวิจัยที่เข้มแข็งโดยอัตโนมัติ เพราะการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์พืชให้เกิดประโยชน์สุงสุดนั้น นอกจากจะเป็นการทำให้เกิดความหลากหลายของสายพันธุ์เพิ่มเติมจากพันธุ์ธรรมชาติทั่วไป ควรจะต้องมีช่องทางการนำผลงานการวิจัยพัฒนาปรับปรุงพันธุ์ไปใช้จริงด้วย ไม่ว่าการวิจัยนั้นจะเป็นการวิจัยของภาครัฐ หรือภาคเอกชน หรือจากความร่วมมือระหว่างภครัฐและเอกชน
“UPOV” ย่อมาจากชื่อในภาษาฝรังเศสของ International Union for the Protection of New Varieties of Plants เป็นองค์การระหว่างประเทศที่จัดทำกรอบข้อปฏิบัติทางกฎหมายในการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ เพื่อสร้างแรงจูงใจให้เกิดการลงทุนวิจัยและปรับปรุงพันธุ์พืชใหม่ ที่ผ่านมาอนุสัญญาฯ นี้มีการพัฒนาขึ้นมาแล้ว 2 ฉบับ คือ UPOV 1978 และ UPOV 1991 โดยที่ พรบ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ของไทยเองก็พัฒนาขึ้นจากหลักการของ UPOV 1978 ร่วมกับหลักการของอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ (Convention on Biological Diversity: CBD) ซึ่งเป็นข้อยืนยันถึงสิ่งที่กล่าวข้างต้นคือ UPOV” เป็นกรอบแนวทางข้อปฏิบัติทางกฎหมาย เพื่อประเทศต่างๆ นำไปใช้ออกแบบกฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ให้เหมาะสมกับบริบทของประเทศตนเอง
ปัจจุบัน หลายๆ ประเทศทั่วโลกเข้าร่วมเป็นสมาชิก UPOV ทั้งในฉบับ 1978 หรือ 1991 ซึ่งประเทศที่ประสงค์จะเข้าเป็นสมาชิกในปัจจุบันจะต้องสมัครเข้าเป็นสมาชิก UPOV 1991 เท่านั้น เนื่องจาก UPOV เล็งเห็นว่า เงื่อนไขใน UPOV 1991 มีข้อดีที่สอดคล้องกับความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีและการเคลื่อนย้ายของพันธุ์ทั่วโลก ในการคุ้มครองสิทธิเพื่อสร้างทั้งความมั่นใจและแรงจูงใจกับนักปรับปรุงพันธุ์ ในการลงทุนระดมทรัพยากรจำนวนมากในการทำงานต่อเนื่องยาวนานกวาสทศวรรษ จนกระทั่งประสบความสำเร็จได้พันธุ์พืชใหม่ที่ใช้งานได้จริง และเป็นที่ยอมรับของเกษตรกรและผู้บริโภค
ในปัจจุบันมีหลายประเทศที่เคยเป็นสมาชิก UPOV 1978 และปรับตัวเองขึ้นมาเป็น UPOV 1991 และอีกหลายประเทศที่เข้าร่วมเป็นสมาชิก UPOV 1991 ตั้งแต่ต้น ในขณะที่ยังอีกหลายประเทศที่กำลังสมัครขอเข้าเป็นสมาชิก UPOV 1991 ซึ่งแต่ละประเทศต่างมีเหตุผลและเงื่อนไขในการเข้าเป็นสมาชิก UPOV 1991 ที่อาจแตกต่างกันออกไปในรายละเอียด แต่ทั้งหมดยังคงไว้ซึ่งหลักการของการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ พร้อมกับเงื่อนไขเพื่อปกป้องผลประโยชน์ของเกษตรกร
หากเราพิจารณาถึงความแตกต่างระหว่าง UPOV 1991 กับ UPOV 1978 สามารถสรุปเป็นประเด็นสาระสำคัญได้ดังนี้
1. อายุการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่: UPOV 1978 ให้การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ 15 ปี ในขณะที่ UPOV 1991 ให้การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ 20 ปี โดยเหตุผลหลักของการขยายอายุการคุ้มครอง เกิดจากข้อเท็จจริงของระยะเวลาที่จำเป็นต้องใช้ในการปรับปรุงพันธุ์ และระยะเวลาที่ต้องใช้ในการทดสอบพันธุ์เพื่อให้เป็นที่ยอมรับของเกษตรกร และการทดสอบอื่นๆ ที่จำเป็น ตามความก้าวหน้าของเทคโนโลยีการปรับปรุงพันธุ์ในปัจจุบัน ซึ่งด้วยข้อเท็จจริง ดังกล่าวนี้ มีบางประเทศ เช่นญี่ปุ่น ได้ทำการปรับ พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืชของตนเองให้มีอายุการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ขึ้นไปถึง 35 ปี ให้สอดคล้องกับความเป็นจริง และความจำเป็นของการปรับปรุงพันธุ์พืช
2. การอนุญาตให้เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ปลูกต่อ: ภายใต้ UPOV 1978 เกษตรกรสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ของพืชที่ได้รับการคุ้มครองไว้ใช้ปลูกต่อได้ แต่กลับมีการใช้เงื่อนไขนี้ไปในทางผิดและเอาเปรียบความพยายามของนักปรับปรุงพันธุ์ ที่ได้ลงทุนทำงานมาเป็นเวลานานกว่าที่จะได้พันธุ์ใหม่ ด้วยการขโมยสายพันธุ์และนำไปจำหน่าย หรือการลักลอบอื่นๆ จนส่งผลกระทบถึงความมั่นใจของนักปรับปรุงพันธุ์ในการลงทุนระยะยาว UPOV จึงได้มีปรับเงื่อนไขของการอนุญาตให้เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ของพันธุ์พืชที่ได้รับการคุ้มครองไว้ปลูกต่อใน UPOV 1991 เสียใหม่ โดยแทนที่จะเป็นการให้อนุญาตแบบให้ทั้งหมด UPOV 1991 เสนอเป็นทางเลือกให้ประเทศสมาชิกสามารถกำหนดเงื่อนไขตามความเหมาะสมของประเทศตนเอง ในการอนุญาตให้เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ของพันธุ์พืชที่ได้รับการคุ้มครองไว้ปลูกต่อ เพื่อสร้างสมดุลระหว่าง การสร้างความมั่นใจในการลงทุนระยะยาวของนักปรับปรุงพันธุ์ และผลประโยชน์ของเกษตรกร
3. การคุ้มครองต้นตอพันธุ์ที่อาจถูกนำมาใช้เพื่อการพัฒนาพันธุ์อื่นที่มีลักษณะสำคัญส่วนมากจากต้นตอพันธุ์ (Essentially Derived Variety - EDV): ด้วยการของเทคโนโลยีการปรับปรุงพันธุ์พืชในด้านต่างๆ อย่างก้าวกระโดดภายหลัง UPOV 1978 ทาง UPOV จึงมีการเพิ่มการคุ้มครองต้นตอพันธุ์ที่อาจถูกนำมาใช้เพื่อการพัฒนาพันธุ์อื่น ที่ยังมีลักษณะสำคัญส่วนมากมาจากต้นตอพันธุ์เดิม เข้าไว้ใน UPOV 1991 ซึ่งการคุ้มครองต้นตอพันธุ์นี้ สามารถนำไปประยุกต์ใช้คุ้มครองได้ทั้งกับพันธุ์พืชใหม่ที่ได้รับการคุ้มครอง หรือพันธุ์พืชทั่วไปที่เป็นสมบัติของแต่ละประเทศ เพื่อป้องกันไม่ผู้มีเจตนาไม่ดีใช้เทคโนโลยีในทางที่ผิด เพื่อทำการขโมยพันธุ์ที่ได้รับการคุ้มครอง หรือพันธุ์ ที่เป็นของประเทศต่างๆ เอาไปโดยง่าย
ด้วยสาระสำคัญของ UPOV 1991 ที่แตกต่างจาก UPOV 1978 ดังกล่าวข้างต้น จึงมีประเทศที่ให้ความสำคัญกับภาคการเกษตร โดยเฉพาะการปรับปรุงพันธุ์ เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกร ในการรับมือกับปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอย่างรุนแรง หรือการแพร่ระบาดของศัตรูพืช หรือการตอบสนองต่อความต้องการของผู้บริโภค ต่างพากันสมัครเข้าเป็นสมาชิก UPOV 1991 ยกตัวอย่างในอาเซียน
สิงคโปร์เข้าร่วม UPOV 1991 ตั้งแต่ปี 2004 เป็นประเทศที่ใช้ระบบคุ้มครองพันธุ์พืชตามมาตรฐานสากล แม้มีพื้นที่เกษตรกรรมจำกัด แต่ให้ความสำคัญกับเทคโนโลยีเกษตร การวิจัย และนวัตกรรมอาหาร
เวียดนามเข้าร่วม UPOV 1991 ในปี 2006 มีการพัฒนาพันธุ์พืชเศรษฐกิจหลายชนิด โดยภาครัฐและภาคเอกชนมีบทบาทร่วมกัน โดยเฉพาะพันธุ์ข้าวพันธุ์ จนประสบความสำเร็จและทำให้เวียดนามเป็นผู้ส่งออกข้าวที่สำคัญแข่งกับประเทศไทย
มาเลเซียใช้ Protection of New Plant Varieties Act 2004 มีการรับรองสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์และสิทธิบางประการของเกษตรกรรายย่อย โดยที่มาเลเซียกำลังอยู่ในขั้นตอนการเตรียมการเพื่อเข้าเป้นสมาชิก UPOV 1991 เช่นเดียวกับ พม่า ลาวและฟิลิปปินส์
อินโดนีเซีย มีกฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืช (Plant Variety Protection Law No. 29/2000) และระบบสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์ภายในประเทศ ฟิลิปปินส์ ใช้ Plant Variety Protection Act of 2002 (Republic Act No. 9168) โดยมีข้อยกเว้นและสิทธิของเกษตรกรและนักวิจัย และลาว มีกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญาและกฎหมายเมล็ดพันธุ์ที่เกี่ยวข้อง แต่ไม่ได้เป็นสมาชิก UPOV
นอกเหนือจากกลุ่มเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่เข้าร่วมและกำลังอยุ่ในชบวนการจะเข้าร่วม UPOV 1991 นั้น ประเทศที่น่าจับตามมองมากคือ “ญี่ปุ่น” ซึ่งเข้าเป้นสมาชิก UPOV 1991 ในปี 1998 มีระบบคุ้มครองพันธุ์พืชที่เข้มแข็ง โดยเฉพาะข้าว ไม้ผล ไม้ดอก และพืชสวน มีการลงทุนวิจัยจากภาครัฐและเอกชน “เกาหลีใต้” เข้าร่วม UPOV 1991 ในปี 2002 มีการพัฒนาพันธุ์ข้าว ผัก ผลไม้ และไม้ประดับ ควบคู่กับการพัฒนาธุรกิจเมล็ดพันธุ์ และจีนซึ่งเป็นสมาชิก UPOV 1978 แต่จีนพัฒนาระบบคุ้มครองพันธุ์พืชของตนเอง และมีการลงทุนด้านการปรับปรุงพันธุ์ข้าว ข้าวโพด และพืชเศรษฐกิจขนาดใหญ ซึ่งหลายสิ่งมีความใกล้เคียงหรือสอดคล้องกับ UPOV 1991 โดยเฉพาะในปัจจุบันที่จีนเร่งพัฒนาพันธืพืชใหม่ด้วยการใช้เทคโนโลยี gene editing ล้ำหน้าประเทศต่างๆ ทั่วโลก
เมื่อเร็วๆ นี้ นักวิจัยชาวญี่ปุ่น ดร.ฮิโรชิ อิซุระ จากมหาวิทยาลัยทสึคุบะ และผู้ก่อตั้งบริษัทสตาร์ทอัพ Sanatech Life Science เดินทางมายังประเทศไทย เล่าถึงประสบการณ์ในการพัฒนาพันธุ์พืชในตลาดญี่ปุ่น พร้อมทั้งเปิดตัว “มะเขือเทศปรับแต่งยีน” (Gene Editing หรือ GEd) เพิ่มสาร GABA ช่วยลดความดันโลหิต ครั้งแรกของโลกตอบโจทย์สังคมผู้สูงอายุและโรคที่เกิดจากวิถีชีวิต ที่สำคัญบริษัทนี้ยังเป็นเจ้าของผลงานวิจัยการปรับแต่งพันธุกรรมพืชอีก 11 ชนิด อีกด้วย
สหรัฐอเมริกา เข้าร่วม UPOV 1991 ในปี 1999 แต่มีจุดเด่นคือใช้ระบบคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาหลายรูปแบบควบคู่กัน โดยสหรัฐฯ มีระบบกฎหมายที่สำคัญ 3 รูปแบบ คือ Plant Variety Protection Act (PVPA) คุ้มครองสิทธิในพันธุ์พืช Patent Law คุ้มครองสิ่งประดิษฐ์และเทคโนโลยีทางชีวภาพที่เข้าเกณฑ์การจดสิทธิบัตร และระบบการวิจัยของมหาวิทยาลัยและบริษัทเอกชน ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาพันธุ์ใหม่
จุดเด่นของสหรัฐอเมริกาคือ มีการลงทุนวิจัยจากภาคเอกชนสูง โดยเฉพาะข้าวโพด ถั่วเหลือง ฝ้าย และพืชเศรษฐกิจ อื่น ๆ และสิ่งที่น่าสนใจคือกฎหมาย PVPA ของสหรัฐฯ มีข้อยกเว้นสำหรับการวิจัย และอนุญาตให้เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์บางประเภทไว้ใช้ปลูกในพื้นที่ของตนเองได้ตามเงื่อนไขกฎหมาย แต่การขายเมล็ดพันธุ์ที่เก็บไว้เพื่อใช้เป็นเมล็ดพันธุ์ให้ผู้อื่นไม่ได้รับยกเว้นในลักษณะเดียวกัน อย่างไรก็ตาม หากพันธุ์พืชหรือเทคโนโลยีนั้นได้รับความคุ้มครองด้วยสิทธิบัตร การใช้สิทธิบัตรจะมีข้อจำกัดแตกต่างจาก PVPA ด้วย
สหภาพยุโรป (EU) ใช้ระบบ Community Plant Variety Rights (CPVR) ซึ่งเป็นระบบสิทธิในพันธุ์พืชที่ครอบคลุมประเทศสมาชิกสหภาพยุโรป และสอดคล้องกับ UPOV 1991
จุดสำคัญของระบบยุโรป คือ นักปรับปรุงพันธุ์สามารถยื่นคำขอคุ้มครองพันธุ์พืช ผ่าน Community Plant Variety Office (CPVO) เมื่อได้รับสิทธิแล้ว การคุ้มครองมีผลทั่วสหภาพยุโรป ระยะเวลาคุ้มครองโดยทั่วไป 25 ปี แต่จะมีพันธุ์ไม้บางประเภท เช่น ไม้ยืนต้น องุ่น และมันฝรั่ง ได้รับความคุ้มครอง 30 ปี เปิดโอกาสให้นักวิจัยใช้พันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองเพื่อพัฒนาพันธุ์ใหม่ได้ และมีข้อยกเว้นสำหรับเกษตรกรในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อในพืชบางชนิด โดยมีเงื่อนไขและข้อกำหนดเรื่องค่าตอบแทนตามประเภทเกษตรกรและชนิดพืช
แต่ละประเทศต่างมีแนวทางการดูแลการปรับปรุงและพัฒนาพันธุ์ที่แตกต่างหลากหลาย ภายใต้โจทย์สำคัญ คือ ประเทศต้องการนำ “เมล็ดพันธุ์ใหม่” มาช่วยยกระดับวงการเกษตรและอาหารให้แข็งแกร่งสร้างความมั่นคงทางด้านอาหารให้กับผู้คน พร้อมทั้งเสริมความสามารถในการแข่งขันของประเทศ
