ท่าขี้เหล็ก - เครือข่ายองค์กรเอกชนไทยใหญ่ แฉ..กองกำลังว้าติดอาวุธคุ้มกัน-พม่าไฟเขียว ทุนจีนเจาะอุโมงค์ทำเหมืองตะกั่วติดเหมืองแมงกานิส ห่างท่าขี้เหล็ก-แม่สาย แค่ 10 กว่ากิโลฯ แถมปล่อยน้ำเสียผ่านชุมชนชาติพันธุ์ ลงลำน้ำสาขาน้ำรวก ไหลถึงน้ำโขงสามเหลี่ยมทองคำ
มูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ (SHRF) รายงานว่าพบเหมืองแร่ตะกั่วขนาดใหญ่ถูกก่อตั้งพื้นที่เมืองโก จ.ท่าขี้เหล็ก ประเทศเมียนมา ห่างจากตัวเมืองท่าขี้เหล็กซึ่งติดกับ อ.แม่สาย จ.เชียงราย เพียงประมาณ 15 กิโลเมตรและได้ปล่อยสารพิษลงสู่ลำน้ำตุน ส่งผลกระทบอย่างร้ายแรงต่อชุมชนของชาวอาข่า ลาหู่ และไทใหญ่ในพื้นที่อย่างหนัก
นอกจากนี้ ลำน้ำตุน ยังเป็นลำน้ำสาขาของแม่น้ำรวกที่เป็นเส้นเขตแดนไทย-เมียนมา ที่ไหลต่อไปลงแม่น้ำโขงที่สามเหลี่ยมทองคำชายแดนไทย-เมียนมา-สปป.ลาว อีกด้วย
รายงานระบุด้วยว่า เหมืองแร่ตะกั่วดังกล่าวเป็นของกลุ่มทุนจีน อยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพพม่า เริ่มดำเนินการตั้งแต่ปี 2564 เป็นต้นมา ตั้งอยู่ติดกับเหมืองแมงกานีสเดิมที่เปิดดําเนินการมาตั้งแต่ปี 2550 และได้ปล่อยสารพิษจากเหมืองแมงกานีสลงสู่แม่นํ้ารวก ส่วนแร่แมงกานีสที่ได้ถูกส่งข้ามมายัง อ.แม่สาย ไปยังท่าเรือแหลงฉบัง จ.ชลบุรี ในปี 2562 มากกว่า 135,000 ตัน ทั้งหมดถูกจัดส่งต่อไปยังประเทศจีน
ส่วนแร่ตะกั่วจากเมืองโกดังกล่าวก็ส่งเข้าสู่ประเทศไทยผ่านสะพานข้ามแม่น้ำสายแห่งที่ 2 อ.แม่สาย ตั้งแต่เดือน มิ.ย.2566 เช่นกัน ซึ่งข้อมูลการส่งออกของไทยพบมีการส่งออกไปยังประเทศจีน สปป.ลาว และกัมพูชา ตั้งแต่ปี 2566 เพิ่มขึ้นถึง 5 เท่าตัว ในปี 2568 บางส่วนอาจถูกใช้ประโยชน์ภายในประเทศไทย
บริษัทเอกชนเหมืองแร่ตะกั่วดังกล่าวมีสำนักงานใหญ่อยู่ใน จ.ท่าขี้เหล็ก จดทะเบียนเป็นบริษัทกับกรมส่งเสริมการลงทุนและบริหารบริษัทของทางการพม่าตั้งแต่ปี 2554 โดยมีกรรมการผู้จัดการคนแรกคือ ไอค์ คยิน เป็นเจ้าหน้าที่ของกองทัพว้า (UWSA) ส่วนคนปัจจุบันคือนางแสงหน่อชาวไทใหญ่ที่เป็นอดีตภรรยาของ ไอค์ คยิน ทีมบริหารและฝ่ายเทคนิคล้วนเป็นชาวจีนประมาณ 100 คน ส่วนคนงานเป็นชาวเมียนมา
เหมืองมีการขยายตัวอย่างต่อเนื่องในรอบ 5-6 ปีที่ผ่านมา มีการใช้เทคนิคขุดแร่ตะกั่วผ่านอุโมงค์ใต้ดินโดยมีรายงานว่ายาว 3-4 ไมล์ เหนืออุโมงค์มีเครื่องจักรบดแร่ตะกั่วและโรงงานสกัดแร่ด้วยสารเคมี และเมื่อวันที่ 24 ก.ค.2569 ปรากฎภาพของนาย อู ไซ ขัตติยา ประธานคณะกรรมาธิการกิจการป่าไม้ แร่ ทรัพยากรธรรมชาติ การอนุรักษ์และคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและไฟฟ้า ของสภารัฐฉาน ลงพื้นที่ตรวจสอบการให้สัมปทานเหมืองตะกั่วดังกล่าวด้วย
ปัจจุบันคนงานเหมืองทำงานกะละ 8 ชั่วโมงทั้งกลางวันและกลางคืน ได้รับค่าจ้างดือนละประมาณ 10,000 บาท มีกองทัพว้า (UWSA) ให้การคุ้มครองและห้ามบุคคลภายนอกเข้าไปอย่างเข้มงวดหลังจากในเดือน ก.ค.ที่ผ่านมาเกิดเหตุอุโมงค์ถล่มจนทำให้มคนงานเหมืองเสียชีวิตประมาณ 20 คน จึงพยายามปิดข่าว ทุกวันนี้แร่ตะกั่วจึงถูกบรรจุกระสอบใส่รถบรรทุกหกล้อนำไปส่งที่บ้านเอดินพื้นที่อิทธิพลของกองทัพว้า (UWSA) ที่อยู่ทางตอนเหนือของเมืองท่าขี้เหล็กอย่างต่อเนื่องก่อนจะถูกขนด้วยรถบรรทุก 24 ล้อข้ามมายังฝั่งประเทศไทย
เดิมชาวบ้านในพื้นที่ได้รับผลกระทบจากสารแมงกานีสมาเป็นเวลาประมาณ 20 ปี เพราะมีการตัดไม้ทำลายป่า สูญเสียที่ดินทำกิน กากตะกอนไหลจากเหมืองแร่เข้าท่วมพื้นที่ทางการเกษตร รถบรรทุกจากเหมืองแร่ทําลายถนนและทําให้เกิดอุบัติเหตุ ลํานํ้าตุนมีการสารโลหะหนักปนเปื้อนจนปลาและสัตว์นํ้าอื่นๆ ตาย ชาวบ้านติดเชื้อที่ผิวหนังและพืชผลปนเปื้อน ปัจจุบันยังได้รับผลกระทบจากเหมืองแร่ตะกั่วเพิ่มขึ้นเพราะการได้รับสารเคมีทำให้มีอัตราการแท้งบุตรและความพิการแต่กําเนิดเพิ่มมากขึ้น วัว ควาย และหมูจํานวนหลายสิบตัวล้มตายลงอย่างกะทันหันหลังจากบริโภคนํ้าจากลํานํ้าตุนในเดือน ก.ค.2569 เพียงเดือนเดียว เจ้าของรายหนึ่งสูญเสียควายถึง 20 ตัว
กากแร่ที่เป็นโคลนไหลมากับฤดูฝนสะสมที่ท้ายหมู่บ้านห้วยสาของชาวอาข่าส่วนหนึ่งไหลลงลำน้ำตุนและส่วนหนึ่งแห้งจนแข็งตัวเพิ่มความเสี่ยงจากการสูดดม มีบ่อกักของเหมืองบางแห่งพังทลายจึงมีการสร้างกำแพงคอนกรีตใกล้กับหมู่บ้าน ที่มีการเปิดบานประตูเพื่อระบายนํ้าเสียที่มีกลิ่นเหม็นผ่านหมู่บ้านก่อนไหลลงสู่ลําห้วยนํ้าตุนอยู่เป็นประจำ
เคยมีชาวบ้านร้องเรียนไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทำให้เมื่อวันที่ 2 ก.ย.2569 นาย อู วิลสัน โม รัฐมนตรีกิจการกลุ่มชาติพันธุ์ลาหู่ประจํารัฐฉาน นาย อู จอ เนียน ออง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรเขตท่าขี้เหล็กพรรคสหสามัคคีและการพัฒนา (USDP) พร้อมด้วยเจ้าหน้าที่หลายคนลงพื้นที่ แต่ยังไม่มีการเปิดเผยผลการตรวจสอบแต่อย่างใด
ขณะที่ข้อมูลจากด่านศุลกากรแม่สายของไทยระบุว่าเริ่มมีการนําเข้าแร่ตะกั่วจากเหมืองแร่ที่เมืองโกอย่างต่อเนื่องเกือบทุกเดือน ตั้งแต่เดือน มิ.ย.2566 มีปริมาณสูงสุดที่เกือบ4,000 ตันในเดือน ก.พ.2566-ก.ย.2567
รายงานข่าวแจ้งว่ากรมควบคุมมลพิษของไทยได้ตรวจคุณภาพน้ำครั้งที่ 22 ระหว่างวันที่ 3–7 ส.ค.2569 จำนวน 22 จุด พบสารหนูและตะกั่วในแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกเกินค่ามาตรฐานทุกจุด โดยจุดคือบ้านหัวฝายมีสารหนู 0.284 มิลลิกรัมต่อลิตร ตะกั่ว 0.266 มิลลิกรัมต่อลิตร,สะพานมิตรภาพแม่น้ำสายแห่งที่ 2 พบสารหนู 0.208 มิลลิกรัมต่อลิตร และตะกั่ว 0.193 มิลลิกรัมต่อลิตร,บ้านป่าซางงาม อ.แม่สาย พบสารหนู 0.184 มิลลิกรัมต่อลิตร และตะกั่ว 0.176 มิลลิกรัมต่อลิตร,ที่สถานีสูบน้ำเกาะช้าง ต.เกาะช้าง อ.แม่สาย พบสารหนูป 0.017 มิลลิกรัมต่อลิตร และที่ ต.เวียง อ.เชียงแสน พบสารหนู 0.014 มิลลิกรัมต่อลิตร.