โดย ดร.อรสา รัตนอมรภิรมย์ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
การประชุมสุดยอดไตรภาคีอย่างเป็นทางการครั้งแรกในประวัติศาสตร์ระหว่าง ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง แห่งจีน, ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ แห่งสหรัฐอเมริกา และ ประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน แห่งรัสเซีย ณ เรือนรับรองคีลิน (Kylin Villa) เมืองเซินเจิ้น นอกรอบการประชุมผู้นำเขตเศรษฐกิจเอเปค (APEC) ครั้งที่ 33 เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 ได้สร้างแรงสั่นสะเทือนทางการทูตครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในรอบหลายทศวรรษ
ตลอดระยะเวลากว่า 90 นาทีของการหารือแบบเผชิญหน้า ผู้นำของ 3 มหาอำนาจนิวเคลียร์หลักของโลกได้ร่วมกันออกเอกสารแถลงการณ์ร่วมที่เรียกว่า "ปฏิญญาสันติภาพ" (Declaration toward Peace) ซึ่งแม้จะยังไม่มีข้อตกลงที่มีผลผูกพันทางกฎหมายในทันที แต่การปรากฏตัวร่วมกันบนพรมแดงและสาระสำคัญที่ถูกเปิดเผยออกมาได้สะท้อนถึงจุดเปลี่ยนทางภูมิรัฐศาสตร์ที่น่าจับตามองอย่างยิ่ง
ถอดรหัส 3 ผู้นำ 3 ยุทธศาสตร์บนโต๊ะเจรจา
แม้ทั้งสามประเทศจะยืนอยู่คนละขั้วของความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ แต่การยอมนั่งร่วมโต๊ะเดียวกันที่เซินเจิ้นสะท้อนถึงผลประโยชน์ร่วมกันในการเปิดช่องทางสื่อสารระดับสูงสุดเพื่อป้องกันไม่ให้วิกฤตการณ์บานปลาย:
● จีน (สี จิ้นผิง) — ยกระดับบทบาท "ผู้ประสานสันติภาพและเสถียรภาพ":
ในฐานะเจ้าภาพ ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง เปิดฉากการหารือด้วยการเน้นย้ำหลักการ "หากมหาอำนาจสมานฉันท์ โลกจะสงบสุข แต่หากมหาอำนาจขัดแย้ง โลกจะวุ่นวาย" (大国和则世界安,大国斗则世界乱) พร้อมเปรียบเทียบว่าอาวุธนิวเคลียร์คือ "ดาบแห่งดาโมคลีส" (ภัยคุกคามร้ายแรง) ที่แขวนอยู่เหนือมนุษยชาติ และย้ำว่า "สงครามนิวเคลียร์ไม่มีผู้ชนะ และไม่อาจปล่อยให้เกิดขึ้นได้" หลังจบการประชุม นายหวัง อี้ สมาชิโปลิตบูโรและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศจีน ได้สรุปว่าการพบปะครั้งนี้คือ "ซัมมิตแห่งสันติภาพ" ที่ช่วยชี้แจงเจตจำนงทางยุทธศาสตร์ของแต่ละฝ่ายอย่างตรงไปตรงมา ลดความเสี่ยงของการปะทะ และรักษาเส้นแบ่งของการอยู่ร่วมกันอย่างสันติ นอกจากนี้ จีนยังประสบความสำเร็จในการผลักดันวาระ "การปฏิรูปองค์การสหประชาชาติ (UN)" เข้าไปในปฏิญญาร่วมด้วย
● สหรัฐอเมริกา (โดนัลด์ ทรัมป์) — ชู "การทูตเชิงปฏิบัติ" และดีลลดอาวุธยุคใหม่:
ประธานาธิบดีทรัมป์ ซึ่งให้สัมภาษณ์กับสื่อสหรัฐฯ ในเวลาต่อมาว่าเขาให้คะแนนการประชุมครั้งนี้สูงถึง "12 เต็ม 10" ทรัมป์ได้กล่าวเปิดประชุมว่าทั้งสามชาติ "กำลังร่วมกันสร้างประวัติศาสตร์อย่างแท้จริง" และย้ำว่า "สันติภาพไม่อาจเกิดขึ้นได้จากการปฏิเสธที่จะติดต่อและเจรจากัน" ยุทธศาสตร์หลักของทรัมป์คือหวังใช้เวทีนี้เปิดประตูสู่การเจรจาควบคุมอาวุธนิวเคลียร์ไตรภาคีฉบับใหม่ ภายหลังจากที่สนธิสัญญาลดอาวุธนิวเคลียร์ New START (New Strategic Arms Reduction Treaty) ระหว่างสหรัฐฯ และรัสเซียได้หมดอายุลงเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ที่ผ่านมา รวมถึงเปิดช่องหารือเพื่อหาทางยุติสงครามรัสเซีย-ยูเครน
● รัสเซีย (วลาดิเมียร์ ปูติน) — ทวงคืนสถานะมหาอำนาจผู้ร่วมกำหนดกติกาโลก:
สำหรับปูติน การได้ยืนเคียงข้างผู้นำจีนและสหรัฐฯ ถือเป็นชัยชนะทางการทูตในการทลายกำแพงการโดดเดี่ยวจากชาติตะวันตก ปูตินอ้างอิงสถานะของทั้งสามประเทศในฐานะ "ผู้ชนะในสงครามโลกครั้งที่ 2" และสมาชิกถาวรคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ เพื่อย้ำความชอบธรรมในการร่วมรับผิดชอบรักษาระเบียบกฎหมายระหว่างประเทศ พร้อมทั้งผลักดันประเด็นความมั่นคงทางพลังงาน อาหาร และการคุ้มครองเอกสิทธิ์ทางการทูตเข้าไปในแถลงการณ์ร่วม โดยยืนยันว่าการหารือครั้งนี้ "เป็นการทำงานร่วมกันอย่างจริงจัง ไม่ใช่แค่การถ่ายภาพสร้างภาพลักษณ์"
ปฏิกิริยาของโลก: เอเชียขานรับ แต่ตะวันตกหวั่นเกิด "ยัลตา 2.0"
ทันทีที่แถลงการณ์ร่วมถูกเผยแพร่ออกมา ปฏิกิริยาจากประชาคมโลกได้แบ่งออกเป็นสองขั้วอย่างชัดเจน:
● เอเชียและกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา (Global South) ขานรับเชิงบวก: ประเทศในภูมิภาคเอเชีย-แปซิฟิกมองว่าการที่สามขั้วอำนาจลดอุณหภูมิความตึงเครียดลงได้ เป็นสัญญาณบวกต่อเสถียรภาพทางเศรษฐกิจ การค้า และความมั่นคงของห่วงโซ่อุปทานโลก ขณะที่ มาร์ค รุตเตอ (Mark Rutte) เลขาธิการองค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ (NATO) แสดงท่าทีระมัดระวังแต่ยอมรับในหลักการว่า "เป็นเรื่องสำคัญและเป็นเรื่องปกติที่ผู้นำของมหาอำนาจนิวเคลียร์จะพบปะหารือกันเพื่อหาทางออกที่ดีที่สุด"
● ยุโรปและฝ่ายค้านสหรัฐฯ วิจารณ์หนัก: นักการเมืองในยุโรปและวุฒิสมาชิกพรรคเดโมแครตของสหรัฐฯ ออกมาวิพากษ์วิจารณ์การประชุมครั้งนี้อย่างรุนแรง โดย ส.ว. ฌีน ชาฮีน (Jeanne Shaheen) แกนนำคณะกรรมาธิการวิเทศสัมพันธ์วุฒิสภาสหรัฐฯ เตือนทรัมป์ว่าการเรียกปูตินและสีว่าเป็น "เพื่อน" เป็นเรื่องอันตราย ขณะที่ชาติยุโรปกังวลว่าซัมมิตเซินเจิ้นอาจซ้ำรอย "การประชุมยัลตา (Yalta Conference)" ในปี 1945 ที่มหาอำนาจผู้ชนะสงครามจับมือกันแบ่งเขตอิทธิพลโดยไม่ถามความเห็นของประเทศเล็ก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อใน "ปฏิญญาสันติภาพ" ฉบับนี้ไม่มีการเอ่ยถึงสงครามในยูเครนและวิกฤตการณ์ในอิหร่านเลยแม้แต่คำเดียว สร้างความกังวลว่าชะตากรรมของยุโรปและยูเครนอาจถูกนำไปต่อรองลับหลัง
● นักวิเคราะห์การเมืองโลก: ขณะที่นักวิเคราะห์สายโปรจีนมองว่า นี่คือ“ความสำเร็จทางการทูตครั้งใหญ่ของจีน” ที่ปิดฉากเจ้าภาพ APEC 2026 ได้อย่างสง่างาม แม้ในเชิงปฏิบัติ ยังไม่มีข้อตกลงที่มีผลผูกพันทางกฎหมาย ออกมาทันที เป็นเพียงการ "วางกรอบเจตจำนง" เท่านั้น
ประเมินคุณค่าและทิศทางในอนาคต
ดาริล คิมบอลล์ (Daryl Kimball) ผู้อำนวยการบริหารสมาคมควบคุมอาวุธ (Arms Control Association: ACA) ในสหรัฐฯ ประเมินว่าการพบกันเพียงครั้งเดียวไม่อาจสร้างความก้าวหน้าแบบพลิกฝ่ามือได้ทันที แต่ถือเป็น "จุดเริ่มต้นของกระบวนการ" ที่อาจนำไปสู่การเจรจาลดคลังแสงนิวเคลียร์อย่างยั่งยืน
จากภาพรวมทั้งหมด สามารถประเมินทิศทางของโลกนับจากนี้ได้ใน 3 มิติหลัก:
1. การเจรจาควบคุมอาวุธนิวเคลียร์ 3 ขั้ว (Trilateral Arms Control): แม้จีนจะมีหัวรบนิวเคลียร์น้อยกว่าสหรัฐฯ และรัสเซียอยู่มาก (ราว 600 หัวรบ เทียบกับกว่า 5,000 หัวรบของอีกสองชาติ) ทำให้ปักกิ่งยังไม่พร้อมรับข้อจำกัดด้านจำนวนในทันที แต่กรอบความร่วมมือ "เซินเจิ้น 1.0" จะเป็นกลไกสำคัญในการสร้างมาตรการป้องกันความเข้าใจผิด (Guardrails) ทั้งในด้านนิวเคลียร์และปัญญาประดิษฐ์ (AI)
2. แรงกระเพื่อมต่อการเมืองโลกและเวที G20: ผลพวงจากการหารือครั้งนี้เริ่มเห็นผลเป็นรูปธรรม เมื่อปูตินเปิดเผยว่ากำลังพิจารณาเข้าร่วมการประชุมสุดยอด G20 ที่เมืองไมอามี สหรัฐอเมริกา ในเดือนธันวาคมนี้ ตามคำเชิญของทรัมป์ ซึ่งอาจเป็นเวทีต่อเนื่องในการผลักดันข้อตกลงหยุดยิงในยูเครน ท่ามกลางความรู้สึกของพันธมิตรดั้งเดิมของสหรัฐฯ ทั้งในยุโรปและเอเชียที่เริ่มมองว่าวอชิงตันภายใต้การนำของทรัมป์กำลังเปลี่ยนบทบาทจากการเป็น "ผู้ค้ำประกันความมั่นคง" ไปสู่การเล่นเกมการทูตระหว่างมหาอำนาจโดยตรง
3. การสร้างสมดุลทวิภาคีควบคู่พหุภาคี: นอกเหนือจากการประชุม 3 ฝ่าย ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ยังได้หารือทวิภาคีกับทั้งทรัมป์ (ซึ่งจีนย้ำเรื่องจุดยืนต่อไต้หวันเพื่อป้องกันความขัดแย้งรุนแรง) และปูตินควบคู่ไปด้วย สะท้อนให้เห็นว่าในยุคที่โลกกำลังสร้างสมดุลใหม่หรืออาจกำลังเปลี่ยนผ่านสู่ "ระบบหลายขั้วอำนาจ (Multipolarity)" จีนสามารถวางตำแหน่งตัวเองเป็นจุดศูนย์กลางทางการทูตที่ทั้งวอชิงตันและมอสโกไม่อาจมองข้ามได้อีกต่อไป
ซัมมิตเซินเจิ้นอาจยังไม่ได้เสกสันติภาพให้เกิดขึ้นในชั่วข้ามคืน แต่ได้พิสูจน์ให้โลกเห็นแล้วว่า ในยุคที่โลกอาจกำลังเปลี่ยนผ่านสู่ "ระบบหลายขั้วอำนาจ (Multipolarity)" อีกครั้ง ไม่ว่าจะเป็นปัญหาการแพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ สงครามระดับภูมิภาค หรือความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ล้วนไม่อาจแก้ไขได้หากปราศจากการพูดคุยกันของมหาอำนาจทั้งสามนี้!


