รอยเตอร์ - อาเซียนกำลังเผชิญแรงกดดันมากขึ้นในการประชุมสุดยอดที่จะเกิดขึ้นในเร็วๆ นี้ ในการผ่อนปรนข้อห้ามกับผู้นำพม่าในการเข้าร่วมการประชุมระดับสูงของกลุ่ม หลังจากไทยและสมาชิกอื่นๆ อีกหลายประเทศได้เพิ่มการมีส่วนร่วมมากขึ้น แม้ว่าพม่าจะยังคงอยู่ในภาวะสงครามกลางเมืองก็ตาม
ผู้นำของสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียน) จะทบทวนการตัดสินใจเกี่ยวกับการกีดกันพม่าจากการประชุมที่กรุงมะนิลา ระหว่างวันที่ 15-17 พฤศจิกายน
พม่าตกอยู่ในความวุ่นวายตั้งแต่ปี 2564 เมื่อพล.อ.อาวุโส มิน อ่อง หล่าย ผู้บัญชาการทหารสูงสุดในขณะนั้น ได้โค่นล้มรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งในการรัฐประหาร ที่จุดชนวนให้เกิดความขัดแย้งทางอาวุธในพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศ และส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตมากกว่า 100,000 คน
ผู้นำทางการเมืองของพม่าถูกห้ามไม่ให้เข้าร่วมการประชุมสุดยอดผู้นำอาเซียนและการประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศ เนื่องจากล้มเหลวในการดำเนินการตามฉันทมติ 5 ข้อ ที่เป็นแผนสันติภาพที่ตกลงกันไว้หลังการรัฐประหาร
แต่เกือบครึ่งหนึ่งของสมาชิก 11 ประเทศในอาเซียน ได้เพิ่มความร่วมมือทวิภาคีมากขึ้น นับตั้งแต่การเลือกตั้งในเดือนธันวาคมและมกราคม ที่พรรคสหสามัคคีและการพัฒนาที่ได้รับการสนับสนุนจากกองทัพ ได้ชัยชนะอย่างท่วมท้นเนื่องจากไม่มีฝ่ายค้านที่น่าเชื่อถือ
ลาว ไทย เวียดนาม กัมพูชา และมาเลเซีย ได้ต้อนรับมิน อ่อง หล่าย ในการเยือนอย่างเป็นทางการในปีนี้
นายกรัฐมนตรีอันวาร์ อิบราฮิม ของมาเลเซียได้ให้คำมั่นในเดือนตุลาคมว่าจะทำงานเพื่อนำพม่ากลับเข้ากลุ่มอาเซียนอีกครั้ง และขณะนี้ ไทยก็กำลังเรียกร้องอย่างเปิดเผยให้ผ่อนปรนข้อจำกัดเช่นกัน
“สำหรับประเทศไทย เราเชื่อว่าขั้นตอนต่อไปคือการให้รัฐมนตรีต่างประเทศของพม่าเข้าร่วมการประชุมอาเซียนในระดับรัฐมนตรีต่างประเทศ” นายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รัฐมนตรีต่างประเทศของไทยกล่าวกับผู้สื่อข่าว หลังจากการเยือนพม่าเมื่อวันพฤหัสฯ
เขาหวังว่าความคืบหน้าที่เพียงพอจะทำให้มีการตัดสินใจเกี่ยวกับการเข้าร่วมของพม่าด้วยการเป็นประธานกลุ่มของไทยในปี 2571 อย่างช้าที่สุด นอกจากนี้ เขายังระบุว่าการมีส่วนร่วมกับผู้กำหนดนโยบายจะช่วยถ่ายทอดข้อกังวลของอาเซียนไปยังผู้มีอำนาจตัดสินโดยตรง พร้อมทั้งเน้นย้ำว่า การตัดสินใจขึ้นอยู่กับรัฐมนตรีต่างประเทศของกลุ่ม
นักวิเคราะห์กล่าวว่า แนวทางที่เปลี่ยนแปลงไปนี้สร้างแรงกดดันต่อฉันทมติ 5 ข้อ ที่เรียกร้องการยุติความรุนแรง การเจรจาอย่างครอบคลุม ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม และการไกล่เกลี่ยโดยผู้แทนที่สามารถพบหารือกับทุกฝ่ายได้
โดมินิก ซาเวียร์ อิมพีเรียล โฆษกของฟิลิปปินส์กล่าวว่า ผู้นำจะออกเอกสารที่เจรจาต่อรองกันเพื่อทบทวนการดำเนินการตามฉันทมติดังกล่าวในการประชุมสุดยอดอาเซียนที่จะถึงนี้
“ผมคิดว่าฉันทมติ 5 ข้อในขณะนี้ถูกกลบด้วยเหตุการณ์อื่นๆ ไปแล้ว” ศ.ดร.ฐิตินันท์ พงษ์สุทธิรักษ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ จากคณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าว
การดำเนินการตามฉันทมติมีความคืบหน้าน้อยมาก สงครามกลางเมืองยังคงดำเนินต่อไป ประชาชนหลายล้านคนยังคงพลัดถิ่น และความพยายามที่จะนำฝ่ายที่ขัดแย้งเข้าสู่การเจรจาก็ยังไม่ประสบผลสำเร็จ
นอกจากนี้ อองซานซูจี ผู้นำพลเรือนของประเทศยังคงถูกคุมขังตั้งแต่การรัฐประหาร
ซูจีถูกย้ายไปกักบริเวณในบ้านพักเมื่อเดือนเมษายน หลังจากการเลือกตั้งที่กำกับโดยกองทัพ และถึงแม้ว่าเจ้าหน้าที่กาชาดจะได้รับอนุญาตให้เข้าพบเธอในเดือนสิงหาคม แต่กลับไม่มีผู้นำหรือผู้แทนต่างชาติคนใดสามารถเข้าพบได้เลย แม้จะมีการร้องขอหลายครั้งก็ตาม
ไทยได้เสนอตัวเป็นผู้ไกล่เกลี่ยการเจรจาระหว่างรัฐบาลพม่าและกลุ่มติดอาวุธชาติพันธุ์ตามแนวชายแดนหลายครั้งแล้ว
นายสีหศักดิ์กล่าวว่าพม่าได้ตกลงในหลักการที่จะส่งคณะผู้แทนเข้าร่วมการเจรจา แต่ยังไม่ได้ระบุวันที่
นางเทเรซา ลาซาโร รัฐมนตรีต่างประเทศของฟิลิปปินส์ ผู้แทนพิเศษของอาเซียน ได้เดินทางเยือนพม่าในภารกิจด้านมนุษยธรรมเมื่อเดือนตุลาคม
แต่บทบาทของผู้แทนพิเศษ ที่เปลี่ยนไปในแต่ละปีตามประธานหมุนเวียนของอาเซียน ก็กำลังถูกพิจารณาเช่นกัน
“พม่าต้องการที่จะยกเลิกตำแหน่งผู้แทนพิเศษนี้” นักการทูตเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ไม่ประสงค์ออกนามรายหนึ่งระบุ พร้อมเสริมว่าการหารือที่กำลังดำเนินอยู่ยังครอบคลุมถึงการแต่งตั้งผู้แทนถาวรด้วย
“แต่หากไม่มีฉันทมติเกี่ยวกับแนวทางใดแนวทางหนึ่ง สถานการณ์ก็จะยังคงเป็นเช่นเดิม” นักการทูตคนเดิม กล่าว
การมีส่วนร่วมอย่างแข็งขันของไทยสะท้อนถึงความกังวลของประเทศเกี่ยวกับการสู้รบที่ลุกลามข้ามพรมแดนทางบกกับพม่า ควบคู่กับการค้า แรงงานข้ามชาติ และความร่วมมือด้านพลังงาน
แต่ศ.ดร.ฐิตินันท์กล่าวว่า การกลับมามีปฏิสัมพันธ์กับพม่าอย่างค่อยเป็นค่อยไปภายใต้เงื่อนไขที่ชัดเจนของไทย ได้กดดันให้ประเทศอื่นๆ ปฏิบัติตาม ทำให้สิงคโปร์ซึ่งจะเป็นประธานกลุ่มในปีหน้า ต้องหาทางประนีประนอมแนวทางที่แตกต่างกันนี้
“มันไม่ควรเป็นเช็คเปล่า ไม่ควรเป็นการต้อนรับและการยอมรับแบบไม่มีข้อกำหนด” ศ.ดร.ฐิตินันท์ ระบุ พร้อมสนับสนุนเงื่อนไขต่างๆ รวมถึงการปล่อยนักโทษการเมือง การเข้าถึงความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม และการยุติการโจมตีทางอากาศของกองทัพ
ฮิวแมนไรท์วอทช์เรียกร้องให้อาเซียนคงไว้ซึ่งข้อจำกัด และเพิ่มแรงกดดันต่อกองทัพเพื่อยุติการละเมิดและดำเนินการเปลี่ยนผ่านไปสู่การปกครองโดยพลเรือน
อย่างไรก็ตาม ความสัมพันธ์ทวิภาคีที่อบอุ่นขึ้นไม่ได้เปลี่ยนแปลงนโยบายของอาเซียนโดยอัตโนมัติ ไซมอน เทย์ ประธานสถาบันกิจการระหว่างประเทศแห่งสิงคโปร์ ระบุ
ฉันทมติยังคงอยู่ เว้นแต่สมาชิกจะตกลงร่วมกันเป็นอย่างอื่น
“ในอาเซียนมีพื้นที่สำหรับตำรวจดีตำรวจเลว ตราบใดที่แนวทางที่แตกต่างกันเหล่านี้ยังคงอยู่ภายใต้กรอบฉันทมติ 5 ข้อ ไม่เช่นนั้น พม่าก็อาจใช้แนวทางหนึ่งมาเป็นเครื่องมือต่อรองกับอีกแนวทางหนึ่งได้” ไซมอน เทย์ กล่าว
เขายังสนับสนุนเป้าหมายระยะกลาง ที่รวมถึงการเข้าถึงอองซานซูจีอย่างสม่ำเสมอ การลดความรุนแรง และความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม
“อาเซียนสามารถลงมือทำอย่างมีเหตุผลและเน้นผลลัพธ์ได้ โดยไม่ต้องรีบร้อนจนเกินไป การยอมรับทางการเมืองควรเกิดขึ้นหลังจากมีความคืบหน้า ไม่ใช่เกิดขึ้นก่อน” ไซมอน เทย์ กล่าว.