หากแม่การะเกดได้ย้อนเวลากลับมาบ้านเกิดในปัจจุบัน ไม่รู้ว่าแม่นายจะตื่นเต้นกี่มากน้อย เมื่อได้รู้ว่าหัวเมืองสองแควที่นางจากไปนั้น มีสำนักฟิสิกส์เล็กๆ สำนักหนึ่งที่ซุ่มสร้างผลงานเกี่ยวกับจักรวาล และยังฉุดให้มหาวิทยาลัยในภูธรขึ้นสู่อันดับ 2 ของประเทศ
งานนี้ไม่มีการข้ามภพ มีแต่การข้ามถิ่นของทีมข่าวผู้จัดการวิทยาศาสตร์ไปเยือน วิทยาลัยเพื่อการค้นคว้าระดับรากฐาน หรือ IF (The Institute for Fundamental Study) สำนักฟิสิกส์ทฤษฎี ของมหาวิทยาลัยนเรศวร จ.พิษณุโลก สำนักดังกล่าวเทียบเท่าคณะ ซึ่งนับว่าเป็นคณะฟิสิกส์แห่งแรกและแห่งเดียวของเมืองไทย และจัดการเรียนการสอนในระดับสูงกว่าปริญญาตรี
ความน่าทึ่งของสถาบันแห่งนี้คือมีนักวิจัยทางด้านฟิสิกส์ทฤษฎีหรืออาจารย์เพียง 7 คน แต่สามารถสร้างผลงานทางวิชาการคิดเป็น 10% จากจำนวนผลงานทั้งหมดของอาจารย์มหาวิทยาลัยกว่า 2,000 คน และเมื่อปี 2560 ที่ผ่านมา "เนเจอร์ อินเดกซ์" (Nature Index) ซึ่งเป็นฐานข้อมูลที่รวบรวมงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารวิชาการคุณภาพสูงจาก 68 ฉบับ ได้จัดให้มหาวิทยาลัยนเรศวรขึ้นไปอยู่อันดับ 2 ของประเทศไทย จากผลงานวิชาการทางด้านวิทยาศาสตร์กายภาพ
ภายในบรรยากาศที่ตกแต่งเหมือนร้านกาแฟดังจากอเมริกา มีกระดานดำพร้อมชอล์กไร้ฝุ่นประดับตกแต่ง อาจทำให้หลงเข้าใจว่านี่คือคาเฟ่ของเหล่าฮิปสเตอร์ ทว่านั่นคือการสร้างบรรยากาศการทำงานของนักฟิสิกส์ที่กำลังไขปริศนาสิ่งที่เป็นรากฐานของจักรวาลทั้งหมด พวกเขาสามารถพูดคุยแลกเปลี่ยน พร้อมๆ กับขีดเขียนแนวคิดออกมาแลกเปลี่ยนกับเพื่อนร่วมงาน และเป็นหนึ่งในวิธีสร้างผลงานที่จะกลายเป็นรากฐานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีต่อไปในอนาคต
ทีมข่าวผู้จัดการวิทยาศาสตร์มีโอกาสไปสังเกตการณ์วิทยาลัยเพื่อการค้นคว้าระดับรากฐานโดยมี ผศ.ดร.เสกสรร สุขะเสนา ผู้อำนวยการสถาบัน IF เปิดบ้านนำชมการทำงานของนักวิจัยที่มีอยู่เพียงหยิบมือ และได้ตระหนักว่าการทำงานที่นี่ สิ่งสำคัญไม่ใช่เครื่องมือวิทยาศาสตร์ราคาหลายล้านบาท อุปกรณ์ไฮเทค หรือสารเคมีราคาแพง แต่เป็นสมองของนักวิจัยที่ต้องพิสูจน์สมมติฐานของทฤษฎีที่สนใจ โดยมีคอมพิวเตอร์สเปกการทำงานทั่วๆ ไปเป็นผู้ช่วย
"งานหลักๆ ก็จะอ่านหนังสือ ทำวิจัย ให้คำปรึกษาแก่นิสิต และเตรียมสอน" ผศ.ดร.พิเชฐ วณิชชาพงศ์เจริญ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ในสาขาฟิสิกส์ ของวิทยาลัยฯ ผู้มุ่งศึกษาทฤษฎีสตริง (String Theory) ซึ่งเป็นสาขาหนึ่งของฟิสิกส์ทฤษฎี พร้อมๆ กับเป็นที่ปรึกษาแก่นิสิตทั้งปริญญาเอกและปริญญาโทรวม 4 คน โดยทำหน้าที่เป็นผูกำหนดทิศทางและมองภาพรวมของงานวิจัย โดยมีนิสิตช่วยลงรายละเอียดของแนวคิดต่างๆ ที่ต้องการให้พิสูจน์
ผศ.ดร.พิเชฐยังเล่าถึงประวัติศาสตร์เริ่มต้นของทฤษฎีสตริงว่า เกิดจากทฤษฎีว่าสิ่งที่เล็กที่สุดมีลักษณะเป็นเส้น โดยเมื่อแยกวัตถุให้เล็กลงไปเรื่อยๆ กลายเป็นโปรตอน นิวตรอน อิเล็กตรอน ตามทฤษฎีสตริงเชื่อว่าอนุภาคเหล่านี้เกิดขึ้นจากการสั่นของเส้นสตริง โดยงานที่เขาศึกษาคือเรื่องความสมมาตร ซึ่งเป็นหลักการที่จะทำให้ศึกษาทฤษฎีสตริงได้ง่าย
มาถึงห้องทำงานของ ผศ.ดร.พิทยุทธ วงศ์จันทร์ อาจารย์ผู้ศึกษาค้นคว้าทางด้านจักรวาลวิทยาและทฤษฎีความโน้มถ่วง ที่กำลังง่วนกับการจัดทำเอกสารประกอบการสัมมนาย่อยๆ ของวิทยาลัยฯ ในกิจกรรม "สัมมนาท่าโพธิ์" ที่จัดขึ้นทุกบ่ายวันศุกร์ โดยเรื่องที่นำไปสัมมนานั้นเป็นหัวข้อที่ได้รับเชิญไปบรรยายที่มหาวิทยาลัยอื่น และได้รับการตอบรับที่ดีจึงนำมาแลกเปลี่ยนกับคนในวิทยาลัยฯ บ้าง
หัวข้อที่ ผศ.ดร.พิทยุทธ แลกเปลี่ยนในงานสัมมนาท่าโพธิ์นั้น เป็นการรวบรวมงานวิจัยในปัจจุบันเกี่ยวทฤษฎีความโน้มถ่วงและจักรวาลวิทยาว่ามีใครทำอะไรกันบ้าง ซึ่งนอกจากจะแบ่งปันให้เพื่อนร่วมงานกลุ่มๆ อื่นได้ทราบว่าเขากำลังอะไรแล้ว ยังเป็นโอกาสให้สมาชิกของวิทยาลัยฯ ช่วยตรวจสอบว่าข้อมูลที่เขาสรุปมาจากการรวบรวมงานวิจัยในสาขาที่เขากำลังศึกษานั้นถูกต้องหรือไม่
ผศ.ณรงค์ฤทธิ์ มณีธีระปราการ รองผู้อำนวยการฝ่ายบริหารวิทยาลัยเพื่อการค้นคว้าระดับรากฐาน บอกทีมข่าวผู้จัดการวิทยาศาสตร์ว่า IF ถือเป็นปรากฏการณ์ของวงการ เพราะที่ผ่านสาขาฟิสิกส์ทฤษฎีเป็นเพียงสาขาวิชาหนึ่งของคณะ แต่วิทยาลัยฯ นับเป็นคณะฟิสิกส์แห่งแรกและแห่งเดียวของไทย ซึ่งวิทยาลัยเพื่อการค้นคว้าทางฟิสิกส์ทฤษฎีรูปแบบนี้ในต่างประเทศนั้นมีอยู่มาก และจำนวนไม่น้อยได้รับการสนับสนุนจากภาคเอกชนด้วย
ความสำคัญของฟิสิกส์ทฤษฎีนั้น รศ.ดร.บุรินทร์ กำจัดภัย รองผู้อำนวยการวิทยาลัยฝ่ายยุทธศาสตร์ บอกไว้ว่าเราไม่มีทางรู้ได้เลยว่าทฤษฎีที่ค้นคว้าขึ้นมานั้นจะถูกนำไปใช้ประโยชน์ด้านใด แต่หากไม่มีนักฟิสิกส์ทฤษฎีวันนี้เราคงไม่มีสมาร์ทโฟน ไม่มีไฟฟ้า ไม่มีเทคโนโลยีต่างๆ ที่เราพึ่งพิงในปัจจุบัน พร้อมยกตัวอย่างการทำงานของ ไมเคิล ฟาราเดย์ (Michael Faraday) ผู้คิดค้นทฤษฎีซึ่งเป็นต้นกำหนดของไดนาโม (Dynamo) เครื่องกำเนิดไฟฟ้าที่เราใช้ในปัจจุบัน โดยที่เขาก็คงจินตนาการไม่ออกว่าเราจะมีไฟฟ้าใช้กันอย่างไรในปัจจุบัน
นอกผลงานทางวิชาการที่ฉุดอันดับของมหาวิทยาลัยให้ขึ้นสู่อันดับต้นๆ ของประเทศซึ่ง ผศ.ดร.เสกสรร นับว่าเป็นผลงานที่โดดเด่นของวิทยาลัยฯ โดยตลอด 7 ปีนับแต่ก่อตั้งวิทยาลัยมีผลงานตีพิมพ์ในวารสารวิชาการนานาชาติแล้ว 95 เรื่อง ยังมีศาสตราจารย์ทางด้านฟิสิกส์ระดับโลกอีกกว่า 20 คนมาเยือนวิทยาลัยเพื่อการค้นคว้าระดับรากฐาน อีกทั้งยังมีตำราฟิสิกส์ขั้นสูงที่เป็นผลงานนักวิจัยของวิทยาลัยอีก 7 เล่ม ในจำนวนนั้นมี 2 เล่มที่ตีพิมพ์และวางจำหน่ายไปทั่วโลก
วิทยาลัยเล็กๆ ที่มีนักวิจัยไม่ถึงสิบคนนี้จึงนับเป็นขุมทรัพย์ทางปัญญาที่น่าภาคภูมิใจอีกแห่งหนึ่งของไทย
